Najstarszą odznaką turystyczną, istniejącą w Polskim Towarzystwie Tatrzańskim (PTT) od 1935 r., jest GÓRSKA ODZNAKA TURYSTYCZNA (GOT). Od momentu jej wprowadzenia po dziś dzień cieszy się ogromną popularnością. Po II wojnie światowej wznowiona została w 1949 r. i stanowiła wzór, na podstawie którego opracowano zasady zdobywania odznak w innych dyscyplinach turystyki kwalifikowanej. Można ją zdobywać, począwszy od 10 roku życia, na górskich szlakach znakowanych, według ustalonych zasad podanych w regulaminie GOT, w okresie od 15 marca do 15 grudnia. Nie można zdobywać punktów do GOT popularnej, małej brązowej i małej srebrnej na obszarze Tatr (nowy regulamin GOT zniósł te ograniczenia – przyp. R.O.).
Niemal równocześnie z powstaniem Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, bo w roku 1951, ustanowiono Górską i Nizinną Odznakę Narciarską.
Obecnie istnieje pięć rodzajów odznak dla turystów-narciarzy.
GÓRSKA ODZNAKA NARCIARSKA (GON). GON można zdobywać, począwszy od 14 roku życia, podczas górskich wycieczek narciarskich, według zasad ustalonych w regulaminie GON.
Punkty do zdobywania odznaki GON w stopniu „małym” wymienione są w spisie wycieczek zamieszczonym w wydawnictwie pt. „Narciarskie Odznaki Turystyczne”, SiT, 1970 r.
NIZINNA ODZNAKA NARCIARSKA (NON). Można ją zdobywać, począwszy od 12 roku życia, podczas narciarskich wycieczek nizinnych, według następujących zasad (dotyczy wyłącznie odznak „małych”):
a) trzeba uzyskać odpowiednią ilość punktów na poszczególne stopnie odznak, według wykazu dotyczącego odznaki GON;
b) punkty obliczać według następujących zasad:
– za każdą godzinę marszu – zgodnie z przewodnikiem turystycznym dla szlaków pieszych – 4 punkty,
– za każdy kilometr – 1 punkt i za każde 100 m różnicy wzniesień – 1 punkt.
POPULARNA ODZNAKA NARCIARSKA (PON). PON-PTTK można zdobywać, począwszy od 12 roku życia, podczas wycieczek narciarskich na obszarze całej Polski, według następujących zasad:
– wzięcie udziału w całodziennej wycieczce narciarskiej pod opieką przewodnika turystyki narciarskiej PTTK lub instruktora narciarstwa PZN;
– wykazanie umiejętności technicznych w jeździe na nartach, według zasad nauczania Polskiego Związku Narciarskiego, uzyskując:
a) PON w stopniu brązowym (biała emalia), przy technice jazdy do II kl.;
b) PON w stopniu srebrnym (zielona emalia), przy technice jazdy do III kl.;
c) PON w stopniu złotym (niebieska emalia), przy technice jazdy IV kl.
Poszczególne stopnie PON odpowiadają danej klasie jazdy na nartach i zdobywane są bez zachowania ich kolejności.
NARCIARSKA ODZNAKA TURYSTYCZNA „Za Wytrwałość” – „Górska Odznaka Narciarska” jest wyróżnieniem, które można uzyskać, jeżeli w ciągu 10 lat od zdobycia dużej GON lub NON zdobędzie się 6-krotnie normę przewidzianą na odznakę brązową GON lub NON, względnie, od czasu zdobycia małej GON lub NON, w ciągu 15 lat uzyska się 10-krotnie normę przewidzianą na GON lub NON w stopniu brązowym.
WYSOKOGÓRSKA ODZNAKA NARCIARSKA PTTK (WON) jest najwyższym wyróżnieniem dla osób uprawiających wędrówki na terenie Tatr, Karkonoszy, masywu Babiej Góry i innych gór wysokich. WON może uzyskać każdy, kto udokumentuje przejście tras wysokogórskich na nartach o łącznej sumie przewyższeń 30.000 m. WON przyznawana jest w trybie uchwały Komisji Turystyki Narciarskiej ZG PTTK.
NARCIARSKA ODZNAKA MŁODZIEŻOWA (NOM-PTTK) jest odznaką jednostopniową, przeznaczoną dla młodzieży, którą uzyskuje się uczestnicząc:
a) w 3 wycieczkach narciarskich, za każdym razem na innej trasie, przy czym długość trasy nie powinna być mniejsza niż:
10 km – dla osób w wieku 12-15 lat;
15 km – dla osób w wieku 16-19 lat;
b) w dowolnych zawodach narciarskich (zjazdowych lub biegowych) bez względu na zajęte miejsce, z wyjątkiem dyskwalifikacji lub nie ukończenia konkurencji.
ODZNAKĘ TURYSTYKI PIESZEJ (OTP), ustanowioną w 1951 roku, można zdobywać począwszy od 8 roku życia (wyjątek stanowi odznaka „SIEDMIOMILOWE BUTY”), na wycieczkach pieszych, zaliczając 1 punkt za 1 km. Trasy tych wycieczek może ułożyć sam turysta. Określone natomiast są miejscowości, za zwiedzanie których dolicza się dodatkowe punkty. Odznaka jest ustanowiona w sześciu kategoriach.
Od 1974 roku w turystyce pieszej wprowadzono odznakę „ZA WYTRWAŁOŚĆ W TURYSTYCE PIESZEJ”, która może być zdobywana trzykrotnie, przez kilkakrotne powtórzenie norm przewidzianych na brązową OTP. Posiadacze najwyższego III stopnia (czerwonego) odznaki „Za Wytrwałość w Turystyce Pieszej” mogą ubiegać się o odznakę OTP „DLA NAJWYTRWALSZYCH”, którą zdobywa się przez pięciokrotne powtórzenie normy przewidzianej dla małej OTP w stopniu brązowym (bez punktów za zwiedzanie miast).
W roku 1952 ustanowiono dalsze dwie odznaki: KOT i TOK.
KOLARSKĄ ODZNAKĘ TURYSTYCZNĄ (KOT) można zdobywać począwszy od 7-go roku życia, na wycieczkach zbiorowych lub indywidualnych, zaliczając za każdy dzień jazdy rowerem 10 pkt. Dodatkowe punkty uzyskuje się za udział w określonych imprezach oraz za zwiedzanie. Odznaka ma sześć stopni.
TURYSTYCZNĄ ODZNAKĘ KAJAKOWĄ (TOK) można zdobywać po ukończeniu 10-go roku życia. Za 1 km szlaku wodnego przyznaje się: na wodzie bieżącej z prądem – 1 pkt; na wodzie stojącej – 2 pkt; na wodzie pod prąd i na morzu – 3 pkt; na rzece górskiej – 4 pkt. Odznaka ma sześć stopni. Przy zdobywaniu punktów na odznakę złotą i dużą złotą, obowiązuje przepłynięcie rzek górskich wymienionych w regulaminie TOK. Najdłuższy etap dzienny na rzece nizinnej nie może przekraczać 40 km, a na rzece górskiej – 60 km.
W roku 1954 wprowadzono ŻEGLARSKĄ ODZNAKĘ TURYSTYCZNĄ (ŻOT). Można ją zdobywać, po ukończeniu 10-go roku życia, na rejsach trwających co najmniej 24 godz., zaliczając za 1 km szlaku z prądem 1 pkt.; na wodach stojących – 2 pkt.; pod prąd – 3 pkt. Za zdobycie 1 mili morskiej na pełnym morzu – 1 pkt.; w zatokach – 2 pkt. Odznaka ma sześć stopni.
MOTOROWA ODZNAKA TURYSTYCZNA (MOT) została wprowadzona w 1956 roku, początkowo w nieco innym kształcie. Obecny rysunek odznaki obowiązuje od 1970 roku. Mogli ją zdobywać zarówno kierowcy, jak i pasażerowie.
W 1959 roku wprowadzono, specjalnie dla pasażerów, ODZNAKĘ TURYSTY MOTOROWEGO (OTM).
MOT można zdobywać począwszy od 16-go, a OTM od 12-go roku życia, na dowolnie wybranych trasach o długości co najmniej 50 km, licząc za każdy dzień wycieczki 10 pkt. Dodatkową punktację uzyskuje się za udział w imprezach PTTK i za zwiedzanie. Odznaka ma trzy stopnie. Stopień złoty ma 3 klasy, zdobywane kolejno za udział w wycieczkach, których czas trwania jest określony w regulaminie zdobywania odznaki.
W roku 1960 ustanowiono TURYSTYCZNĄ ODZNAKĘ PODWODNĄ (TOP). Można ją zdobywać po ukończeniu 16 lat. Odznaka ma 3 stopnie: brązowy, srebrny i złoty – zdobywane kolejno, przez udział w rozmaitych akcjach, zawodach i imprezach podwodnych. Odznakę przyznaje się na wniosek klubu.
W ten sposób wszystkie istniejące wówczas (do 1960 r.) komisje turystyki kwalifikowanej PTTK dysponowały systemami odznak turystycznych.
W późniejszych latach modyfikowano poszczególne regulaminy odznak. Ogólną zasadą jednak było i jest, że najniższe stopnie odznak powinny być łatwe do zdobycia, a z każdym następnym stopniem odznaki powinny wzrastać nie tylko wymagania w stosunku do turysty ale także atrakcyjność zdobywania punktów. Dlatego właśnie w wielu regulaminach jest mowa o konieczności zdobywania punktów w różnych regionach kraju, a także o wymogach krajoznawczych.
Dla pełnego obrazu dyscyplin turystyki kwalifikowanej w PTTK dodać należy, że od 1961 roku istnieje KOMISJA SPELEOLOGII. Jednakże odznaki speleologa PTTK jeszcze nie wprowadzono.
Natomiast powołana w 1970 roku Komisja Imprez na Orientację ustanowiła w 1975 roku ODZNAKĘ IMPREZ NA ORIENTACJĘ (OInO). Przyznaje się ją za udział indywidualny lub zespołowy w imprezach na orientację, licząc za każdą ukończoną konkurencję 1 pkt. Dodatkowo punkty za udział w niektórych zawodach ustala komisja Imprez na Orientację ZG PTTK. OInO może zdobywać każdy, bez względu na wiek uczestnika, kto spełni warunki przedstawione w regulaminie odznaki. Odznaka ma trzynaście stopni w pięciu kategoriach.
Celem popularyzacji turystyki konnej Zarząd Główny PTTK ustanowił w 1997 r. ODZNAKĘ JEŹDZIECKĄ w dwóch wariantach: Jeździecką Odznakę Turystyki Górskiej (JOTG) i Jeździecką Odznakę Turystyki Nizinnej (JOTN). O uzyskanie odznaki może ubiegać się każdy, kto ukończył 10 rok życia (stopień popularny) i 14 lat (pozostałe stopnie) oraz spełnił warunki regulaminowe, wykazując znajomość określonych wiadomości teoretycznych i umiejętności praktycznych (w tym z zakresu turystyki i krajoznawstwa). Każda z odznak ma cztery stopnie.
Niezależnie od wymienionych wyżej odznak związanych z jedną dyscypliną, istnieją w PTTK odznaki, które można zdobywać w czasie różnego rodzaju wędrówek, przy czym ważny jest nie tyle sposób wędrówki, co jej krajoznawczy charakter.
TYLKO POZNAWSZY SWÓJ KRAJ MOŻNA NAPRAWDĘ OWOCNIE DLA NIEGO PRACOWAĆ
