TATRZAŃSKI PARK NARODOWY
Potrzebę utworzenia parku w Tatrach dostrzeżono już w latach międzywojennych, ale utworzony został w obecnym województwie małopolskim dopiero 1 stycznia 1955 r. Pod względem przyrodniczoleśnym Tatrzański Park Narodowy leży w Krainie Karpackiej, w dzielnicy Tatr i częściowo Podhala. Tatry są najsilniej wyodrębnioną grupą gór w naszym kraju i mieszczą się na pograniczu Polski i Słowacji. Powierzchnia ogólna parku wynosi 21.164 ha, z tego zespoły leśne zajmują 15.014 ha (71% powierzchni), grunty rolne 262 ha (1%), wody 189 ha (0,9%) oraz skały, hale, polany, nieużytki i inne 5.699 ha (27%), w tym głównie tereny bezleśne położone powyżej górnej granicy lasu. Ochroną ścisłą objęto powierzchnię 11.514 ha (54%), z tego 6.149 ha lasu (duża część Tatr Wysokich oraz Tatr Zachodnich). Tatrzański Park Narodowy (TPN) zajmuje obszar 21.164 ha, lecz wraz z przylegającym słowackim Tatrzańskim Parkiem Narodowym (słow. Tatranský národný park, TANAP) stanowi spójną przyrodniczą całość, obejmującą ochroną około 100 tysięcy hektarów.
PRZYCZYNY POWSTANIA TATRZAŃSKIEGO PARKU NARODOWEGO
Od początku wkroczenia ludzi w Tatry ich przyroda ulegała niszczeniu, początkowo negatywny wpływ ludzi był jednak niewielki, dopiero w XIX i XX wieku w wyniku intensywnej eksploatacji przyroda Tatr uległa znacznym zniszczeniom. Głównymi czynnikami zagrożeń były: przemysł, pasterstwo, rabunkowa gospodarka leśna oraz gospodarka łowiecka i zarybianie.
Dla potrzeb przemysłu budowano drogi dojazdowe, urbanizowano niektóre rejony Tatr, niszczono lasy. Dla potrzeb górnictwa i hutnictwa żelaza (huty w Kuźnicach i w Dolinie Kościeliskiej) wyrąbano niemal całkowicie dolnoreglowe lasy bukowe (huty wówczas opalane były drewnem). Dzieła zniszczenia pierwotnych lasów dokonały papiernie. Pasterstwo spowodowało zmiany w krajobrazie. Dzisiejsze polany reglowe powstały w miejsce wyciętych lasów, naturalne hale znacznie powiększono przez wyrąb kosodrzewiny. Wypas spowodował obniżenie górnej granicy lasu, zwiększył zagrożenie lawinowe, erozję powierzchniową, eutrofizację oligotroficznych jezior wysokogórskich i wiele innych. Rabunkowa gospodarka leśna – zmiana składu gatunkowego lasu (wyeliminowanie buka i jodły, nasadzenie na tych stanowiskach świerka) i wprowadzanie gatunków obcych, spowodowała, że obecny dolnoreglowy las świerkowy jest lasem wtórnym. Wiele szkód przyniosła gospodarka łowiecka i zarybianie. Kłusownicy wybijali kozice i świstaki, wprowadzono i skrzyżowano rodzimego jelenia karpackiego z obcymi rasami tego gatunku, sprowadzonymi z innych obszarów Europy, Azji i Ameryki Północnej, zarybiano jeziora wysokogórskie obcym gatunkiem – pstrągiem źródlanym, który wytępił reliktową faunę skorupiaków planktonowych.
Tatry to jedyne w Polsce góry o charakterze alpejskim i jedyne w Polsce miejsce, gdzie żyją kozice i świstaki. Żaden z polskich parków narodowych ani regionów geograficznych nie posiada też tak swoistej flory. Dla ok. 200 gatunków roślin naczyniowych Tatry są jedynym miejscem występowania w Polsce. Świadomość o konieczności ochrony tego unikatowego miejsca zaczęła dojrzewać już pod koniec XIX w.
Tatrzański Park Narodowy obejmuje cały obszar Tatr Polskich, stanowiących najwyższą część Karpat w Polsce (graniczy z parkiem narodowym po stronie słowackiej) oraz fragment Podhala. Jest to zarazem jedyny w Polsce fragment pasma górskiego o charakterze alpejskim. Tatry to najmłodsze i najwyższe góry w Polsce. Masyw Tatr zbudowany jest z mezozoicznych wapieni i dolomitów. Charakteryzuje się on ostrymi poszarpanymi szczytami górskimi (m. in. najwyższe w Tatrach Polskich – Rysy o wys. 2.499 m n.p.m.), kotłami polodowcowymi (m. in. Kocioł Czarnego Stawu), występowaniem żlebów i kominów, rygli skalnych i wałów morenowych, form krasowych, jak wapienne wąwozy i skałki o osobliwych kształtach, jaskiń (m. in. jaskinia Lodowa) oraz obfitością wód: jeziora, źródła (m. in. typu wywierzysk), strumienie i potoki z wodospadami (m.in. Morskie Oko, Rybi Potok, Wodospad Siklawy).
W parku istnieje wyraźny układ piętrowy roślinności. W reglu dolnym (do 1.250 m), na podłożu wapiennym występują lite świerczyny wprowadzone w przeszłości błędną gospodarką leśną z udziałem jodły, buka (ongiś tu panujących), modrzewia, sosny, jawora i jarzębiny, a na skałach niewęglanowych rosną świerk i jodła. W reglu górnym (do 1.550 m) panuje bór świerkowy z domieszką limby i modrzewia europejskiego, w miejscach trudnodostępnych pierwotny. Ponad reglem górnym występują zwarte płaty kosodrzewiny, z brzozą karpacką i różą alpejską. Piętro kosodrzewiny sięga do 1.800 m; oprócz kosodrzewiny występują tu zielne zarośla. Piętro alpejskie, zwane halnym, w którym utrzymują się płaty wiecznych śniegów dochodzi do 2.300 m n.p.m. Tworzą je różnego rodzaju murawy złożone z niskich roślin przystosowanych do życia w surowych warunkach klimatycznych. Powyżej rozpościera się piętro turniowe z bardzo ubogą roślinnością naczyniową i większym udziałem porostów.
Flora parku jest najbogatsza ze wszystkich polskich parków narodowych, liczy ona ponad 1.300 gatunków roślin naczyniowych, spotyka się gatunki endemiczne i reliktowe (bliskie wyginięciu), które przetrwały od epoki lodowcowej, np.: warzuchę tatrzańską, skalnicę tatrzańską, ostróżkę tatrzańską, licznie występują też mchy, porosty i grzyby. Wśród roślin wyróżniamy wiele gatunków roślin objętych ochroną gatunkową, np.: limba, trudno dostępna szarotka alpejska, cudownie zakwitające krokusy (szafran spiski), goryczki, dziewięćsił bezłodygowy.
Bardzo bogata jest też fauna parku. Oprócz typowych zwierząt leśnych występują prawem chronione gatunki alpejskie, jak kozica i świstak. Ciekawostką jest, że pierwsza ustawa zakazująca polowania na zwierzęta uchwalona została przez Sejm Krajowy we Lwowie w 1869 r., a dotyczyła właśnie świstaka i kozicy. W poczet reprezentantów fauny zaliczamy również: niedźwiedzia, rysia, gronostaja, wydrę i wilka. W jaskiniach żyją nietoperze. Bogaty jest świat ptaków m. in. gnieździ się bardzo rzadki orzeł przedni, puchacz, płochacz halny, sokół, orlik krzykliwy, kania ruda, kobuz, myszołów, cietrzew, głuszec, jarząbek, siwernik, pomurnik i drozd skalny. Ponadto liczne są płazy, gady, mięczaki oraz najliczniejsze owady (m. in. niezwykle rzadki motyl niepylak apollo).
Na terenie parku znajdują się liczne zabytki kulturowe (szałasy, kapliczki). Park posiada bogate i ciekawe muzeum przyrodnicze. Siedziba dyrekcji i muzeum przyrodniczego znajduje się w Zakopanem. Teren parku jest udostępniony dla ruchu turystycznego. Preferuje się tutaj turystykę pieszą, dla której przygotowano 250 km oznakowanych szlaków o różnym stopniu trudności. W parku wydzielono także tereny do uprawiania sportu narciarskiego (około 160 km szlaków i tras narciarskich oraz nartostrad), górskiego i paralotniczego. Można też korzystać z mieszczących się na terenie parku ośmiu schronisk, kolejki linowej (z Kuźnic na Kasprowy Wierch) i dwóch wyciągów krzesełkowych (dla narciarzy). Dogodne warunki postoju znajdą turyści w Zakopanym i licznych pobliskich wioskach.
W 1992 r. Tatrzański Park Narodowy (TPN) został uznany przez UNESCO za Światowy Rezerwat Biosfery, zaś wraz ze słowackim Tatrzańskim Parkiem Narodowym (słow. Tatranský národný park, TANAP) za Międzynarodowy Rezerwat Biosfery „Tatry” i został włączony do realizacji programu MAB.
Międzynarodowy Program „Człowiek i Biosfera” (ang. Man and the Biosphere, skr. MAB), zapoczątkowany został na Konferencji Generalnej UNESCO w 1971 r., kiedy sformułowano jego podstawy programowe. Zadaniem programu jest osiągnięcie trwałej równowagi pomiędzy często sprzecznymi celami jak zachowanie różnorodności biologicznej, wspieranie rozwoju zasobów ludzkich, utrzymanie wartości kulturowych. Narzędziem w realizacji statutowych zadań jest tworzona w ramach programu międzynarodowa Sieć Rezerwatów Biosfery. Rezerwaty biosfery są to miejsca, gdzie cele programu „Człowiek i biosfera” zostały osiągnięte i służą do zaznaczania w świadomości społecznej roli powiązań pomiędzy różnorodnością ekologiczną i społeczno-kulturową. Do 2009 r. sieć składała się z 553 takich obiektów w 107 krajach świata.
Do polskich rezerwatów biosfery wpisanych na listę UNESCO należą: Rezerwat Biosfery Babia Góra (1976, rozszerzenie 2001), Rezerwat Biosfery Białowieża (1976, rozszerzenie 2005), Rezerwat Biosfery „Jeziora Mazurskie” (2017, wcześniej Rezerwat Biosfery Jezioro Łuknajno – 1976), Słowiński Rezerwat Biosfery (1976), Międzynarodowy Rezerwat Biosfery „Karpaty Wschodnie” (1992/1998), Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Karkonosze/Krkonoše” (1992), Tatrzański Transgraniczny Rezerwat Biosfery (1992, rozszerzenie 2019), Rezerwat Biosfery Puszcza Kampinoska (2000), Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Polesie Zachodnie” (2002/2012), Rezerwat Biosfery Bory Tucholskie (2010) oraz Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Roztocze” (2019). Wymienione rezerwaty to nie lada gratka dla przyrodników-amatorów – znajdują się na obszarach cennych i ciekawych ekosystemów oraz są skupiskiem rzadkich roślin i zagrożonych wymarciem zwierząt. Być może planując kolejne wyprawy, warto pomyśleć o wycieczce krajoznawczej w okolice któregoś z tych rezerwatów – będzie to na pewno niezapomniane doświadczenie, które w kontakcie z naturą, może przywrócić harmonię i spokój ducha.
Celem rezerwatów biosfery jest ochrona różnorodności biologicznej i poprawa zdolności obserwowania zmian ekologicznych zachodzących na Ziemi. Wykorzystywane są również do uświadamiania społeczeństwu powiązań istniejących pomiędzy różnorodnością ekologiczną i kulturową. Status rezerwatu nadawany jest przez Międzynarodową Radę Koordynacyjną MAB na wniosek komitetów narodowych poszczególnych państw członkowskich. Każdy rezerwat podlega prawodawstwu kraju, na terenie którego się znajduje.
Rezerwaty biosfery pełnią trzy zasadnicze funkcje:
W 2018 r. polodowcowe stawy oraz torfowiska Tatrzańskiego Parku Narodowego zostały uznane przez Sekretarza Generalnego Konwencji Obszarów Wodnobłotnych Ramsar za obszar wodnobłotny o znaczeniu międzynarodowym. Tereny te, chociaż w większości położone z dala od najczęściej uczęszczanych tatrzańskich szlaków stanowią prawdziwą perłę przyrodniczą parku. Polodowcowe stawy Tatrzańskiego Parku Narodowego o powierzchni 571 ha zlokalizowane są w wysokogórskiej części Tatr. Zdecydowana większość obszaru położona jest w Tatrach Wysokich, w tym: Morskie Oko, Dolina Pięciu Stawów, Dolina Gąsienicowa. Znajdują się tutaj dystroficzne zbiorniki wodne, hale alpejskie, ziołorośla, zarośla kosodrzewiny, piargi granitowe. Na wysokogórskich torfowiskach zachowały się rzadkie gatunki roślin: turzyca skąpokwiatowa (Carex pauciflora L.), wełnianeczka alpejska (Trichophorum alpinum (L.) Pers.). Polodowcowe stawy Tatrzańskiego Parku Narodowego to jedyne miejsce gniazdowania podróżniczka (Luscinia svecica) w Tatrach Polskich.
Torfowiska Tatrzańskiego Parku Narodowego o powierzchni 741 ha obejmują tereny podmokłe reglowej części Tatr. Obszar ten pokrywa mozaika torfowisk wysokich, przejściowych, borów bagiennych oraz dystroficzne stawy (Smreczyński Staw, Toporowe Stawy, Rybie Stawki). Większość obszaru położona jest w Dolinie Suchej Wody. Torfowiska Tatrzańskiego Parku Narodowego stanowią siedliska cennych gatunków flory: bagnicy torfowej (Scheuchzeria palustris (L.) Dulac.), haczykowca błyszczącego (Drepanocladus vernicosus), parzęchlinu trójrzędowego (Meesia triquetra), torfowca Dusena (Sphagnum majus (Russow) C.E.O. Jensen), turzycy bagiennej (Carex limosa L.), turzycy skąpokwiatowej (Carex pauciflora L.). Torfowiska są ostoją głuszca zwyczajnego (Tetrao urogallus) w Tatrach.
Konwencja ramsarska (ang. Ramsar Convention on Wetlands) – potoczna nazwa układu międzynarodowego dotyczącego ochrony przyrody, który został podpisany 2 lutego 1971 r. podczas konferencji w irańskim kurorcie Ramsar nad brzegiem Morza Kaspijskiego. Konwencja weszła w życie 21 grudnia 1975 r. Pełna jej nazwa brzmi: „Konwencja o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe, zwłaszcza jako środowisko życiowe ptactwa wodnego”. Celem porozumienia jest ochrona i utrzymanie w niezmienionym stanie obszarów określanych jako „wodno-błotne”. Szczególnie chodzi o populacje ptaków wodnych zamieszkujących te tereny lub okresowo w nich przebywające. W czerwcu 2011 r. objęte konwencją ramsarską były 1933 obszary o łącznej powierzchni ponad 189 mln hektarów. Do tej pory podpisało ją 171 państw. Polska ratyfikowała konwencję w 1978 r. Za wdrażanie w Polsce postanowień konwencji ramsarskiej odpowiedzialny jest Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska.
TATRY
Tatry ze względu na mnogość siedlisk i gatunków z listy obydwu dyrektyw unijnych zostały zaliczone w poczet sieci Natura 2000 (kod PLC120001) już na samym początku funkcjonowania tego programu w Polsce. Teraz Tatrzański Park Narodowy oprócz nadanego mu w 1993 r. miana Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery UNESCO spełnia również kryteria obydwu typów obszarów naturowych (OSO i SOO), co tylko podkreśla jego unikatową wartość przyrodniczą. Tatry, mimo że wchodzą w skład niewielkiej części rozległego łańcucha Karpat, stanowią najwyższy i najcenniejszy masyw pomiędzy Alpami i Kaukazem, z charakterystycznym alpejskim krajobrazem i typowym układem stref klimatyczno-roślinnych. Jest to obszar o wyjątkowym znaczeniu dla ochrony bioróżnorodności. Występuje tu co najmniej 17 gatunków ptaków z załącznika I dyrektywy ptasiej, a także 31 typów siedlisk z załącznika I oraz 15 gatunków zwierząt i 7 gatunków roślin z załącznika II dyrektywy siedliskowej.
Zróżnicowana, bogata flora (około 1000 gatunków roślin naczyniowych) i fauna Tatr obejmuje wiele gatunków zagrożonych i rzadkich w Polsce oraz objętych ochroną prawną. Wiele z nich oprócz tego, że ma w Tatrach swoje jedyne stanowiska występowania na terenie naszego kraju, to jest również bezcenna w skali całej Europy. Spośród roślin są to m.in. warzucha tatrzańska i sasanka słowacka, a ze zwierząt kozica i świstak reprezentujące izolowane populacje tatrzańskie (gatunki z załącznika II dyrektywy siedliskowej). Ponadto w okresie lęgowym ptaków obszar ten zasiedla jedyna populacja krajowa mornela oraz niemalże cała krajowa populacja płochacza halnego i pomurnika (gatunki z załącznika I dyrektywy ptasiej). Z pośród siedlisk przyrodniczych wymienionych w załączniku I dyrektywy siedliskowej na obszarze Tatr można spotkać jedyne w Polsce fragmenty górskiego boru limbowo-świerkowego oraz piargów i gołoborzy wapiennych, a także jeden z największych obszarów piargów i gołoborzy krzemianowych.
Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 jest systemem ochrony dziedzictwa przyrodniczego krajów Unii Europejskiej. Celem utworzenia sieci Natura 2000 jest zachowanie zagrożonych wyginięciem siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt w skali Europy. Podstawą prawną tworzenia sieci Natura 2000 jest dyrektywa Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 r. w sprawie ochrony dzikich ptaków i dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory, które zostały transponowane do polskiego prawa, głównie do ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Sieć Natura 2000 tworzą dwa typy obszarów: obszary specjalnej ochrony ptaków (OSO) oraz specjalne obszary ochrony siedlisk (SOO).
Celem ochrony w każdym wyznaczonym obszarze Natura 2000 jest utrzymanie typów siedlisk przyrodniczych we właściwym stanie ochrony, dla których zachowania został on wyznaczony. Oznacza to, że naturalny zasięg siedliska w dłuższej perspektywie czasowej powinien pozostać stały lub powiększać się, a stan ochrony typowych dla niego gatunków flory i fauny winien się utrzymać.
Aktualnie na obszarze Tatr Polskich zgodnie z obowiązującą nomenklaturą dyrektyw unijnych można wyróżnić następujące elementy dziedzictwa europejskiego:
Tatry to najwyższe, wysunięte na północ pasmo łańcucha Karpat, również najwyższe między Alpami a Uralem i Kaukazem. Tatry dzieli się na trzy części: Tatry Zachodnie – najwyższy szczyt: Bystra (2.248 m), po polskiej stronie: Starorobociański Wierch (2.176 m); Tatry Wysokie – najwyższy szczyt: Gerlach (2.655 m), po polskiej stronie: graniczny, północno-zachodni wierzchołek Rysów (2.499 m) oraz Tatry Bielskie – najwyższy szczyt: Hawrań (2.152 m). Powierzchnia całkowita Tatr wynosi 785 km², z tego około 175 km² (22,3%) leży w granicach Polski, a ok. 610 km² (77,7%) na terytorium Słowacji. Długość Tatr, mierzona od południowo-zachodnich podnóży Ostrego Wierchu Kwaczańskiego (1.128 m) do wschodnich podnóży Kobylego Wierchu (1.109 m), wynosi w linii prostej 57 km, a ściśle wzdłuż grani głównej 80 km. Grań główna Tatr przebiega od Niżniej Huciańskiej Przełęczy (905 m) na zachodzie do Zdziarskiej Przełęczy (1.081 m) na wschodzie. Największa szerokość wynosi 18,5 km, a przeciętna 15 km. Stosowany jest także podział polityczny na Tatry Polskie i Tatry Słowackie. Wysokogórska część Tatr o glacjalnym charakterze jest unikatowa w skali Polski i zalicza się do najwyższej kategorii pod względem atrakcyjności. Krainy etnograficzne otaczające Tatry to: Podhale, Spisz, Orawa i Liptów.
Tatry Zachodnie – od Przełęczy Huciańskiej (ok. 910 m) do Przełęczy Liliowe (1.952 m), zbudowane ze skał osadowych (wapienie, dolomity, piaskowce) oraz ze skał magmowych. Szczyty są kopulaste z charakterystycznymi, podciętymi, stromymi ścianami, doliny tworzą głębokie wąwozy. Występują tu liczne jaskinie. Największe z nich to jaskinia Zimna i Czarna w Dolinie Kościeliskiej – łączna długość ich korytarzy około 5 km. Najgłębsza jest Jaskinia Śnieżna – 722 m. Tatry Wysokie – od Przełęczy Liliowe (1.952 m) do Przełęczy pod Kopą (1.749 m), zbudowane głównie z granitów. Ta część Tatr ma charakter alpejski – ostre, urwiste szczyty i granie tworzą rozległe kotły z pięknymi, głębokimi stawami. Tu znajdują się najwyższe szczyty: Gerlach (słow. Gerlachovský štit) 2.655 m, Łomnica (słow. Lomnický štit) 2.632 m, Lodowy Szczyt (słow. Ladovy štit) 2.628 m i kulminacja Tatr Polskich – Rysy 2.499 m. Tatry Bielskie – od Przełęczy pod Kopą (1.749 m) do Przełęczy Żdiarskiej (1.077 m), zbudowane ze skał osadowych, głównie wapieni. Szczyty i grzbiety są łagodne. Podobnie jak w Tatrach Zachodnich tu również znajdują się liczne jaskinie.
Rzeźba Tatr jest wynikiem działalności różnorodnych czynników, które modelowały ten obszar od okresu mioceńskiego (około 30 milionów lat). Czynnikami tymi były:
Historia geologiczna Tatr sięga okresu węglowego, w którym w wyniku ruchów górotwórczych łańcuch górski Prokarpat i Tatr został wydźwignięty ponad zalegające tu morze. W epoce permu, triasu, jury i kredy obszary te modelowane były dalszymi ruchami górotwórczymi i jednoczesną działalnością morza. Wtedy to tworzą się warstwy granitowe, kwarcowe, piaskowce i zlepieńce, wapienie, dolomity i warstwy kredowe. Zmienność głębokości i temperatura morza, działalność mechaniczna fal morskich, wspomagane ruchami górotwórczymi powodują, że wszystkie te warstwy, więcej lub mniej przemieszczone, tworzą mozaikę utworów geologicznych na obszarze całych Tatr. Epoka lodowcowa to okres ostatecznego modelowania obecnej rzeźby Tatr. Zbliżający się od północy w kilku nawrotach lodowiec, sprawił, że klimat Tatr znacznie się oziębił. Cała pokrywa Tatr została pokryta śniegiem i lodem. Te masy lodu i śniegu pod wpływem zmian temperatury, przesuwały się w dół, powodując przemieszczanie się materiału skalnego i żłobienie podłoża.
Główny zarys rzeźby Tatr Polskich pochodzi z okresu trzeciorzędowego. Kilkakrotne późniejsze zlodowacenia dokonały przemodelowania rzeźby Tatr, które polegało na pogłębianiu oraz poszerzaniu form przedlodowcowych. Działania owych czynników ukształtowały obecną rzeźbę Tatr. Mimo oddziaływania podobnych czynników na obszar całych Tatr, dzisiejsze ich ukształtowanie jest zróżnicowane, a powodem tego jest w głównej mierze budowa geologiczna, inna w Tatrach Wysokich, inna w Tatrach Zachodnich. Tatry Wysokie mają charakter rzeźby alpejskiej. W tę część Tatr wcięte są głęboko duże doliny Białki i Suchej Wody. Wraz z łączącymi się z nimi dolinami bocznymi, stanowią one typowe żłoby lodowcowe. Pomiędzy szerokimi dolinami wznoszą się wysokie grzbiety o bardzo stromych stokach i poszarpanych, zębatych graniach. Górne partie stoków są ponacinane żlebami, a u ich wylotów rozpościerają się potężne stożki usypiskowe. Tatry Zachodnie są niższe, mają grzbiety bardziej zaokrąglone i rzeźbę bardziej zróżnicowaną. Ich południowa część jest zbudowana z mniej odpornych gnejsów i łupków krystalicznych, natomiast północna, głównie z wapieni jurajskich i triasowych. Tatry Zachodnie są rozczłonkowane dolinami Bystrej, Małej Łąki, Kościeliskiej i Chochołowskiej. Prostopadle do przebiegu głównych dolin biegną progi strukturalne, zbudowane z odpornych ławic wapieni w związku z czym zaznaczają się zwężenia zwane „bramami” (Kantaka, Kraszewskiego, Bramy Chochołowskie i inne) oraz rozszerzenia (Kira Miętusia, Polana Pisana i inne). Tatry Zachodnie odróżnia od Tatr Wysokich większa różnorodność form i typów rzeźby. Rozmiar przeobrażenia rzeźby pozwolił na wydzielenie na przejściu z Tatr Wysokich do Zachodnich – Tatr Zakopiańskich, obejmujących pas regli wznoszących się do wysokości 1.300-1.500 m n.p.m., a opadających stromo ku północy w tzw. Rów Podtatrzański. Ta część Tatr pocięta jest dużymi dolinami, mającymi początek w głębi Tatr wierzchowych oraz krótkimi dolinami reglowymi (Olczyska, Białego, Strążyska i Za Bramką). Doliny reglowe mają charakter dolin rzecznych o wąskim dnie i niewyrównanym spadku. Liczne progi, rozszerzenia i obniżenia na wychodniach skał, miejscowe zwężenia tzw. „bramki” są tego dowodem.
Położenie Tatr na skrzyżowaniu linii łączących Morze Północne z Morzem Czarnym i Morze Bałtyckie z Adriatykiem, mimo znacznej odległości od mórz powoduje, że wysokogórski klimat Tatr ma charakter klimatu przejściowego pomiędzy klimatem oceanicznym a kontynentalnym. Duże wzniesienie nad poziomem morza, przy wielkich wysokościach względnych i bogatej rzeźbie, powoduje, że na obszarze Tatr występuje bogactwo zjawisk klimatycznych, kształtujących lokalne mikroklimaty kotlin i grzbietów górskich. W Tatrach występują znaczne wahania temperatury powietrza w miarę zmiany wysokości nad poziomem morza. Podstawową cechą stosunków termicznych jest spadek temperatury w miarę posuwania się ku górze. Średni roczny gradient pionowy temperatury na linii Zakopane-Kasprowy Wierch wynosi 0,5°C na wysokości 100 m. Układ kierunków i prędkości wiatru w Tatrach i otaczających Kotlinach zależne są od ukształtowania terenu. Równoleżnikowy przebieg grani tatrzańskiej jest przeszkodą w ruchach powietrza o składowej południowej. W wyniku tego powstają w Tatrach wiatry spadające po jednej stronie przy równoczesnym spiętrzeniu się mas powietrza po drugiej stronie. Wiatr halny, który ma zasadniczy kierunek z południa na północ z odchyleniem ku pd.-wsch. i pd.-zach. charakteryzuje się dużą prędkością i porywistością od 60 m/s w górnych partiach do 30/s u podnóża Tatr. Silne wiatry halne powodują znaczne spustoszenia w lasach. Rozmieszczenie i wysokość opadów w Tatrach są bardzo zróżnicowane i zależą głównie od wzniesienia nad poziomem morza, ekspozycji wietrznej i wysokości względnej grzbietów. Można powiedzieć, że roczne sumy opadów rosną od podnóża Tatr ku ich szczytom. Zdecydowana większość obszaru Tatr Polskich otrzymuje średnio rocznie od 1.200 do 1.600 mm opadów. Maksimum przypada na czerwiec, zaś minimum opadów obserwuje się w lutym.
Roślinność Tatr jest niezwykle bogata i liczy ponad 1.300 gatunków roślin naczyniowych o bardzo różnorodnych wymaganiach siedliskowych. Mimo dużych zmian dokonanych przez człowieka i jego gospodarkę, lasy zachowały charakter naturalnych zespołów roślinnych, zwłaszcza w miejscach niedostępnych, skalistych lub otoczonych od dawna opieką. Urozmaicona rzeźba terenu, stosunkowo bogate gleby oraz sprzyjające rozwojowi szaty roślinnej warunki klimatyczne sprawiają, że na terenie Tatr istnieją bardzo liczne i niezmiernie cenne dla botaników fragmenty naturalnych zespołów roślinnych leśnych, łąkowych i naskalnych. Piętrowy układ roślinności w Tatrach przedstawia się następująco: regiel dolny – od 700 do 1.250 m n.p.m., regiel górny – 1.250-1.550 m n.p.m., piętro kosodrzewiny – od 1.550 do 1800 m n.p.m., piętro alpejskie (halne) – od 1800 do 2154 m n.p.m. na wapieniu i do 2.300 m na granicie. Powyżej piętra alpejskiego rozciąga się piętro turniowe, obejmujące swym zasięgiem najwyższe szczyty tatrzańskie.
Piętro regla dolnego buduje w zasadzie buczyna karpacka oraz las jodłowo-bukowy z domieszką jaworu i świerka. Drzewostany regla dolnego – jako łatwiej dostępne – zostały w ostatnich 120 latach wycięte lub uległy klęskom elementarnym w miejsce, których zostały wprowadzone sztuczne drzewostany świerkowe niedostosowane do siedliska. Odznaczają się one mierną jakością i małą stosunkowo odpornością na klęski. Miejsce wyciętych dolnoreglowych lasów zajęły m.in. łąki mieczykowo-mietlicowe. Spotykamy tu zakwitający nieraz bardzo licznie szafran spiski. Zespól łąki mieczykowo-mietlicowej jest endemicznym zespołem zachodniokarpackim. Poza tym spotyka się w tym piętrze łąkę ostrożeniową i młaki turzycowo-kozłkowe.
W piętrze regla górnego dominuje bór świerkowy. Obszary świerczyn regla górnego stanowią największe nagromadzenie drzewostanów rodzimego pochodzenia. Wykazują one dużą odporność na wszelkie klęski elementarne – wiatr, okiść, szkodniki ze świata zwierzęcego i roślinnego. Powierzchnie tych drzewostanów szacuje się na około 1.400 ha. Na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego charakterystycznymi dla tego piętra gatunkami są paprotnik ostry, podrzeń żebrowiec, gruszyczka jednokwiatowa, listera sercowata, kosmatka żółtawa i inne. W roślinności halnej tego piętra panuje bliźniaczka psia trawka. W pobliżu górnej granicy lasu pojawia się w małych skupieniach limba. Wraz ze świerkiem i jarzębiną tworzy ona mieszane drzewostany.
Piętro kosodrzewiny tworzy zespól kosówki z charakterystycznymi krzewami: jarzębiną, porzeczką skalną, brzozą karpacką oraz rzadką w Tatrach czeremchą skalną i jarząbem nieszypułkowym. Zespół kosówki zróżnicowany jest w zależności od podłoża na dwa podzespoły, bogatszy na wapieniach i znacznie uboższy w gatunku na podłożu kwaśnym. W piętrze kosówki spotykamy zbiorowiska ziołorośli, spośród których zwraca uwagę barwny zespól miłosny górskiej. Na bardziej wilgotnych siedliskach oraz na brzegach potoków tworzy barwne płaty zespól tojadu mocnego z endemiczną ostróżką tatrzańską i arcydzięglem litworem.
W piętrze halnym wysokogórskie murawy na podłożu granitowym reprezentuje zespół situ skuciny i boimki dwurzędowej. Rośnie tu m.in. sasanka biała. Strome źleby oraz ustalone strome piargi opanował zespól kosmatki brunatnej z endemiczną trawą karpacką wielichną granitową, omiegiem kozłowcem. Na podłożu wapiennym piętra halnego spotykamy m.in. zespól turzycy mocnej oraz jeden z najbogatszych w gatunki tatrzańskie zespól kostrzewy pstrej z takimi gatunkami jak: traganek wytrzymały, ostrołódka Hallera, starzec główkowy i inne. Wyleżyska na granitach, na których najdłużej zalega śnieg zajmuje zespól wierzby zielonej, z kolei na wapieniach – endemiczny zespól tatrzański Saxifragetum perduranis. W piętrze turniowym, wśród skał, niziutkie murawy tworzy turniowy zespól boimki. Spotkać można tu goryczkę przeźroczystą, starca kraiańskiego, kosmatkę kłosową.
W tatrzańskim świecie zwierząt za najbardziej charakterystyczną uważa się kozicę tatrzańską (Rupicapra rupicapra tatrica) – na zdjęciu po lewej. Przez górali zwana kozą jest symbolem Tatrzańskiego Parku Narodowego. Żyje w najwyższych partiach od kosodrzewiny po turnie. W przeszłości licznie tępiona, obecnie korzysta z całkowitej ochrony. Świstak tatrzański (Marmota marmota latirostris) żyje w piętrze hal tatrzańskich. Przed dziesięciu laty gatunek ten był bliski wyginięcia. Obecnie dzięki ochronie jego pobyt w Tatrach wydaje się być zabezpieczony. Na uwagę zasługują m.in. polnik tatrzański (Microtus nivalis mirhanreini) i darniówka tatrzańska (Microtus tatricus), reprezentujące podgatunki odmienne od niżowych. Niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) – na zdjęciu po prawej, żyje w Tatrach w strefie lasów. W okresie dojrzewania borówek i malin, podstawowe jego pożywienie, spotkać można go w kosodrzewinie. Ryś (Lynx lynx) przebywa głównie w piętrze regli, ale zapuszcza się w wyższe partie gór, gdzie atakuje kozice.
Z ptaków mieszkańcem urwistych skał w piętrze hal i turni jest pomurnik (Tichodroma muraria) zwany przez miejscową ludność mentlem, ponadto płochacz halny (Prunella collaris), orzeł przedni (Aquila chrysaetos) i drozd obrożny (Turdus torquatus). W piętrze kosodrzewiny zadomowiły się: świergotek górski (Anthus spinoletta) zwany siwerniakiem, płochacz pokrzywica (Prunella modularis), gajówka (Sylvia borin), pierwiosnek (Phylloscopus collybita), cierniówka (Curruca communis) i inne. Z kuraków leśnych w Tatrach występują: głuszec (Tetrao urogallus) i jarząbek (Tetrastes bonasia). Obfitość potoków górskich przyciąga różne gatunki ptaków, z których wymienić należy pluszcza (Cinclus cinclus) i pliszkę górską (Motacilla cinerea ).
Fauna płazów i gadów w Tatrzańskim Parku Narodowym jest uboga i nie wykazuje większych różnic w stosunku do świata zwierząt pozostałej części Karpat. Z gatunków górskich należy wymienić traszkę górską (Ichthyosaura alpestris) żyjącą na łąkach i w stawach na całym obszarze parku, traszkę karpacką (Lissotriton montandoni), salamandrę plamistą (Salamandra salamandra) występującą w reglu dolnym, oraz kumaka górskiego (Bombina variegata). Owady są najliczniejszą gromadą zwierząt zamieszkującą Tatrzański Park Narodowy. Przejawiają one wielką różnorodność form i przystosowań do trudnych warunków życia w środowisku wysokogórskim i odgrywają niezmiernie ważną rolę w przyrodzie tatrzańskiej. Kózki (Cerambycoidea), ryjkowce (Curculionoidea) i korniki (Scolytinae) są to chrząszcze, które na obszarze Tatrzańskiego Parku Narodowego należą do najgroźniejszych szkodników drzewostanów świerkowych. Licznie występują motyle, a do najpiękniejszych z nich należą: paź królowej (Papilio machaon), niepylak apollo (Parnassius apollo) – na zdjęciu po prawej i dostojka malinowiec (Argynnis paphia). W piętrze kosodrzewiny, hal i turni entomofauna jest nieco inna i znacznie uboższa w gatunki niż w piętrach reglowych. Związane jest to z zaostrzającym się klimatem w miarę wznoszenia się nad poziomem morza. W potokach i niektórych stawach tatrzańskich żyją pstrągi. Rodzimym podgatunkiem jest pstrąg potokowy (Salmo trutta m. fario).
Jeziora w Tatrach, zwane są stawami. Jest ich prawie 200, większość z nich leży po stronie słowackiej. Do największych po stronie polskiej należy Morskie Oko 34,54 ha, Wielki Staw w Dolinie Pięciu Stawów Polskich 34,14 ha i Czarny Staw pod Rysami 20,54 ha. Do najgłębszych należą: Wielki Staw 79,3 m, Czarny Staw pod Rysami 76,4 m, Morskie Oko 50,8 m i Czarny Staw w Dolinie Pięciu Stawów Polskich 50,4 m. Wszystkie stawy w Tatrach z wyjątkiem Cichego Stawku, powstały dzięki działalności lodowców. Wyróżniamy wśród nich dwa podstawowe typy – typ erozyjny powstały przez wyżłobienie w skale np. Wielki Staw, Czarny Staw pod Rysami i typ morenowy powstały przez zatarasowanie basenu przez morenę lodowcową np. Smreczyński Staw. Temperatura w stawach tatrzańskich waha się od 5° do 14°C. Barwa wody jest uzależniona od zawartości drobnych organizmów roślinnych, zawartości składników chemicznych, głębokości i oświetlenia. Wody mogą mieć kolor błękitny, zielononiebieski, ciemnobłękitny, zielony, a nawet czerwony. W zależności od wysokości położenia, zamarzanie stawów odbywa się w różnych porach, a grubość pokrywy lodu dochodzi do 3,6 m.