ROZTOCZAŃSKI PARK NARODOWY
Roztoczański Park Narodowy został utworzony 10 maja 1974 r. Park położony jest na terenie Krainy Małopolskiej, w dzielnicy przyrodniczoleśnej Roztocza, w województwie lubelskim. Powierzchnia ogólna parku wynosi 8.483 ha, ochroną ścisłą objęta jest powierzchnia 1.029 ha (12,1%), w całości pokryta lasem. Teren ten ma urozmaiconą rzeźbę terenu, zbudowany jest ze skał kredowych i wapiennych, w wierzchnich warstwach przykrytych piaskami i lessem. Warstwa ta jest bardzo żyzna, lecz ulega łatwo erozji wodnej. Przez park przepływa rzeka Wieprz. Otulina parku zajmuje 38.095,87 ha. Siedziba parku znajduje się w pałacu Plenipotenta – zabytkowej willi zarządców Ordynacji Zamojskiej w Zwierzyńcu. Głównym symbolem parku jest konik polski, a symbolem florystycznym obuwik pospolity.
Rosnące na Roztoczu zespoły leśne cechuje bardzo duży dynamizm rozwoju i bardzo dobra zdrowotność. Przejawia się to w łatwości odnowień naturalnych, występowaniu wszystkich polskich gatunków lasotwórczych oraz osiąganiu przez drzewa znacznych rozmiarów i sędziwego wieku. Na terenie parku spotyka się prawie wszystkie typy siedlisk leśnych – od siedlisk borowych do lasowych. Gatunkami panującymi są: sosna (55% powierzchni leśnej), jodła (26%), buk (11 %), olsza (2%), świerk (1%), modrzew (1 %) oraz brzoza, lipa, grab, wiąz, dąb, jawor, jesion, klon, jarzębina i inne. Gatunki te występując często w zmieszaniu tworzą piękne drzewostany, w których poszczególne drzewa osiągają rozmiary pomnikowe. Najcenniejsze zespoły leśne parku to bór jodłowy i buczyna karpacka – lasy charakterystyczne dla regla dolnego Karpat.
Flora parku jest bogata i zróżnicowana. W zależności od siedliska i ukształtowania terenu można spotkać roślinność zarówno typowo nizinną, jak też i górską. W tym wiele gatunków objętych ochroną. Równie bogata jest fauna parku. Występują tu wszystkie typowe zwierzęta leśne oraz liczne gryzonie. Ptaków jest około 160 gatunków. Z gadów spotyka się, choć już bardzo rzadko, węża Eskulapa (Zamenis longissimus). Występują żmije. Bardzo bogaty jest świat owadów. Lasy parku stanowiły kiedyś Ordynację Zamoyskich. W XVI w. założony został tutaj zwierzyniec, stąd nazwa centralnej miejscowości Roztocza. Ze względu na duże obszary leśne, tereny te były wykorzystywane często jako miejsca walk powstańców i partyzantów. Świadczą o tym mogiły w Zwierzyńcu i okolicy.
POŁOŻENIE, POWIERZCHNIA, HISTORIA
Roztoczański Park Narodowy położony jest w południowo-wschodniej części Polski, w województwie lubelskim, obejmując najcenniejsze przyrodniczo obszary Roztocza. Park utworzony został w 1974 r. na obszarze 4.801 ha. Aktualna jego powierzchnia wynosi 8.483 ha, w tym lasy zajmują 8.102 ha (95,5%). Ochroną ścisłą objęto 1029 ha (12,1%). Otulina parku zajmuje 38 095,87 ha. Park obejmuje część Roztocza Środkowego, które tworzą głównie skały górnokredowe. W jego strefie krawędziowej występują utwory trzeciorzędowe, a w dolinach piaski czwartorzędowe. Wysokość na terenie parku wynosi najwyżej 350 m n.p.m. 1 stycznia 1990 r. część Roztoczańskiego Parku Narodowego (24 ha) włączono do Zwierzyńca, w związku z otrzymaniem przez niego statusu miasta.
Park powstał na terenie Lasów Państwowych, Nadleśnictw Kosobudy i Zwierzyniec, obejmując początkowo 4.801 ha, będących wcześniej lasami Ordynacji Zamojskiej. Początki ochrony przyrody na Roztoczu sięgają XVI wieku, gdy na obszarze należącym wówczas do ordynacji założonej przez kanclerza Jana Zamoyskiego, utworzono zwierzyniec. Teren zwierzyńca otoczono parkanem o długości ok. 30 km, a obejmował on obszar obecnego obszaru ochrony ścisłej Bukowa Góra oraz część obwodu ochronnego Florianka. W zwierzyńcu Zamojskich znajdowały się jelenie, rysie i dziki, wilki, żbiki i tarpany. Zlikwidowano go pod koniec XVIII lub na początku XIX w. – zwierzęta zostały wypuszczone bądź oddane okolicznym mieszkańcom.
Duże walory przyrodnicze Roztocza spowodowały, że tym obszarem zainteresowali się liczni badacze. Dzięki ich staraniom od pierwszej połowy XX w. zaczęto tworzyć rezerwaty leśne i florystyczne. Pierwszym z nich był utworzony w 1936 r. rezerwat przyrody Bukowa Góra, który obecnie jest jednym z obszarów ochrony ścisłej parku. Do 1974 r. pod ochroną znajdowało się 11 rezerwatów leśnych i florystycznych o łącznej powierzchni 1263 ha. W 1938 r. po raz pierwszy w Polsce wydano zarządzenie o ochronie ptaków drapieżnych na terenie ordynacji.
Ze względu na walory przyrodnicze obszar parku został włączony do sieci Natura 2000. Natura 2000 to program sieci obszarów objętych ochroną przyrody na terytorium Unii Europejskiej. Celem programu jest zachowanie określonych typów siedlisk przyrodniczych oraz gatunków, które uważane są za cenne i zagrożone w skali całej Europy. Wspólne działanie na rzecz zachowania dziedzictwa przyrodniczego Europy w oparciu o jednolite prawo ma na celu optymalizację kosztów i spotęgowanie korzystnych dla środowiska efektów.
W 2019 r. UNESCO uznało Roztoczański Park Narodowy wraz z czterema polskimi parkami krajobrazowymi oraz ukraińskim Rezerwatem przyrody „Roztocze” (ukr. Природний заповідник „Розточчя”) – za Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Roztocze” i włączyło go do realizacji programu MAB. Na terenie Polski strefa rdzenna o pow. 9.149 ha obejmuje Roztoczański Park Narodowy oraz 7 rezerwatów przyrody: Święty Roch, Debry, Bukowy Las, Nad Tanwią, Czartowe Pole, Jalinka i Źródła Tanwi. Strefa buforowa o pow. 80.392 ha obejmuje cztery parki krajobrazowe: Szczebrzeszyński, Krasnobrodzki, Południoworoztoczański i Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej z dwoma rezerwatami: Zarośle i Sołokija oraz fragment otuliny Roztoczańskiego Parku Narodowego. Strefa przejściowa o pow. 207.473 ha obejmuje tereny, w których aktywność ludzka skupia się na dążeniu do rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego, odbywającego się na zasadach zrównoważonego rozwoju.
Po stronie ukraińskiej strefę rdzenną o pow. 3.325 ha tworzy Rezerwat przyrody „Roztocze”, Jaworowski Przyrodniczy Park Narodowy (JPPN), Uroczysko „Niemirowskie” oraz wybrane obszary Regionalnego Parku Krajobrazowego „Roztocze Rawskie”. Strefę buforową o pow. 11.800 ha tworzy otulina Rezerwatu przyrody „Roztocze”, teren rekreacyjny JPPN oraz Park Krajobrazowy Roztocze Rawskie. Na terenie strefy przejściowej o pow. 59.762 położone są miasta (Iwano-Frankowe), miasteczka np. Niemirów i wsie takie jak Krachów, Stradcz, Potylicz, charakteryzujące się wysokimi walorami kulturowymi i przyrodniczymi oraz liczne uroczyska leśne.
Międzynarodowy Program „Człowiek i Biosfera” (ang. Man and the Biosphere, skr. MAB), zapoczątkowany został na Konferencji Generalnej UNESCO w 1971 r., kiedy sformułowano jego podstawy programowe. Zadaniem programu jest osiągnięcie trwałej równowagi pomiędzy często sprzecznymi celami jak zachowanie różnorodności biologicznej, wspieranie rozwoju zasobów ludzkich, utrzymanie wartości kulturowych. Narzędziem w realizacji statutowych zadań jest tworzona w ramach programu międzynarodowa Sieć Rezerwatów Biosfery. Rezerwaty biosfery są to miejsca, gdzie cele programu „Człowiek i biosfera” zostały osiągnięte i służą do zaznaczania w świadomości społecznej roli powiązań pomiędzy różnorodnością ekologiczną i społeczno-kulturową. Do 2009 r. sieć składała się z 553 takich obiektów w 107 krajach świata.
Do polskich rezerwatów biosfery wpisanych na listę UNESCO należą: Rezerwat Biosfery Babia Góra (1976, rozszerzenie 2001), Rezerwat Biosfery Białowieża (1976, rozszerzenie 2005), Rezerwat Biosfery „Jeziora Mazurskie” (2017, wcześniej Rezerwat Biosfery Jezioro Łuknajno – 1976), Słowiński Rezerwat Biosfery (1976), Międzynarodowy Rezerwat Biosfery „Karpaty Wschodnie” (1992/1998), Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Karkonosze/Krkonoše” (1992), Tatrzański Transgraniczny Rezerwat Biosfery (1992, rozszerzenie 2019), Rezerwat Biosfery Puszcza Kampinoska (2000), Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Polesie Zachodnie” (2002/2012), Rezerwat Biosfery Bory Tucholskie (2010) oraz Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Roztocze” (2019).
Celem rezerwatów biosfery jest ochrona różnorodności biologicznej i poprawa zdolności obserwowania zmian ekologicznych zachodzących na Ziemi. Wykorzystywane są również do uświadamiania społeczeństwu powiązań istniejących pomiędzy różnorodnością ekologiczną i kulturową. Status rezerwatu nadawany jest przez Międzynarodową Radę Koordynacyjną MAB na wniosek komitetów narodowych poszczególnych państw członkowskich. Każdy rezerwat podlega prawodawstwu kraju, na terenie którego się znajduje.
Rezerwaty biosfery pełnią trzy zasadnicze funkcje:
Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Roztocze” jest jedenastym rezerwatem biosfery i zarazem piątym transgranicznym rezerwatem utworzonym w Polsce.
GEOLOGIA, GEOMORFOLOGIA, GLEBY I WODY
Park znajduje się w urozmaiconym krajobrazie Roztocza Środkowego w dolinie górnego Wieprza. Jest to obszar oddzielający Wyżynę Lubelską od Kotliny Sandomierskiej o zróżnicowanej budowie geologicznej. Garb Roztocza budują skały górnokredowe (opoki, gezy i margle). W strefie krawędziowej występują utwory trzeciorzędowe. Utwory czwartorzędowe cienką pokrywą zalegają w Dolinie Wieprza i Padole Zwierzyńca. Główne typy rzeźby to zrównanie wierzchowinowe, ostańce, krawędzie, padoły i doliny wysłane piaskowcami polodowcowymi. Rzeźbę dodatkowo urozmaicają wąwozy i głębocznice rozcinające płaty lessu. Pokrywa glebowa jest urozmaicona. W części północnej parku dominują gleby brunatne wyługowane wytworzone z gez i opok. Na pozostałym terenie jest większe urozmaicenie, przy czym największą powierzchnię zajmują piaszczyste gleby bielicowe właściwe.
Główny ciek wodny Roztocza Środkowego i Roztoczańskiego Parku Narodowego to rzeka Wieprz. Na odcinku przepływającym przez teren parku sklasyfikowana jest w II klasie czystości. Z terenu parku biorą początek strumienie: Szum (2,5 km) i Świerszcz (7,5 km) odprowadzające swe wody do Tanwi i Wieprza. Wody potoku Świerszcz zasilają kompleks stawów Echo oraz staw w centrum Zwierzyńca.
Zróżnicowanie geologiczne, urozmaicona konfiguracja terenu, czynniki hydrograficzne, klimatyczne i glebowe spowodowały, że na stosunkowo małej powierzchni występuje aż 47 zespołów roślinnych (19 leśnych i 28 nieleśnych). Najcenniejsze z nich to bór jodłowy i buczyna karpacka, charakterystyczna dla regla dolnego Karpat. Dla pełniejszej ochrony stworzono na terenie parku pięć obszarów ochrony ścisłej: Bukowa Góra, Czerkies, Jarugi, Międzyrzeki i Nart.
ROŚLINNOŚĆ I ZWIERZĘTA
Flora Roztoczańskiego Parku Narodowego odznacza się dużym bogactwem gatunkowym, o którym decyduje udział licznych elementów geograficznych oraz obecność taksonów typowych zarówno dla fitocenoz leśnych, jak i pozostałych rodzajów ekosystemów. Stwierdzono tutaj występowanie ponad 900 gatunków roślin naczyniowych, stanowiących blisko połowę ogółu tej grupy tworzących florę Polski. Wśród nich znajduje się 70 gatunków objętych ochroną ścisłą i częściową oraz podobna liczba taksonów uznanych za rzadkie w regionie, a około 20 jest zagrożonych wyginięciem w skali kraju. Najliczniejszą grupę we florze naczyniowej parku stanowią rośliny częste i pospolite w skali kraju, natomiast gatunki określane jako bardzo rzadkie i rzadkie, stanowią tylko 5% tej flory. Największy udział mają taksony dość częste oraz pospolite. Z kolei odsetek gatunków uznanych za rzadkie i bardzo rzadkie w skali regionu jest znacznie wyższy – sięga 20%. O różnorodności flory danego obszaru świadczy m.in. udział gatunków reprezentujących różne formy życiowe. W tej mierze flora parku jest zdominowana przez jedną grupę gatunków zwanych hemikryptofitami – zjawisko typowe dla strefy umiarkowanie chłodnej, w której park jest położony.
Flora naczyniowa parku liczy około 900 gatunków, w tym liczne górskie (m.in. tojad dzióbaty, widłak wroniec, czosnek siatkowaty), północne (zimoziół północny, bagnica torfowa, brzoza niska), pontyjskie (pluskawica europejska) oraz atlantyckie (rosiczka pośrednia, widłak torfowy). Na terenie parku występuje około 400 drzew pomnikowych. W parku wyróżniono 21 zespołów leśnych i szereg zbiorowisk niższej rangi, z których najcenniejsze to wyżynny bór jodłowy i buczyna karpacka zajmujące ok. 45% powierzchni leśnej. Jodły osiągają w nich najwyższe wymiary w Polsce (50 m wysokości, 470 cm obwodu i do 20 m³ masy drzewnej). Spośród innych na uwagę zasługują: świetlista dąbrowa, grąd subkontynentalny, łęg jesionowo-olchowy, kontynentalne torfowisko wysokie, ols porzeczkowy, a także różne typy borów sosnowych. Na roślinność nieleśną składa się 28 zespołów i 12 zbiorowisk.
Wyjątkowo różnorodna i liczna, ale ciągle bardzo słabo poznana grupa to grzyby. W Polsce stwierdzono dotychczas około 10 tys. gatunków, co czterokrotnie przekracza liczbę rodzimych gatunków roślin. Obszar Roztocza, a zwłaszcza Roztoczańskiego Parku Narodowego, to doskonałe miejsce dla ich rozwoju, o czym świadczy znaczne bogactwo gatunkowe. Na obszarze Roztocza stwierdzono łącznie ponad 1.100 gatunków grzybów, z czego zdecydowaną większość (ok. 850 gatunków) odnaleziono na obszarze parku narodowego.
Równie bogata jest fauna Roztoczańskiego Parku Narodowego. Występują tu wszystkie typowe zwierzęta leśne: jeleń (Cervus), sarna (Capreolus), dzik (Sus scrofa), wilk (Canis), ryś (Lynx), lis (Vulpes vulpes), borsuk (Meles), kuna (Martes), a nad wodami wydra (Lutra), okresowo spotyka się łosia (Alces). W 1979 r. reintrodukowano bobry (Castor fiber), które zadomowiły się w dolinie rzeki Wieprz. W 1982 r. do parku sprowadzone zostały koniki polskie (Equus caballus), zwane też konikami biłgorajskimi (na zdjęciu po lewej), będące potomkami dawnych dzikich koni leśnych – tarpanów. Jest to rasa koni późnodojrzewających (3-5 lat), długowiecznych, odpornych na choroby i trudne warunki utrzymania. Mają twardy róg kopytowy pozwalający pracować niepodkutym zwierzętom na bitych drogach. Dzikimi przodkami koników polskich są tarpany podobne do odkrytych w Azji przez rosyjskiego badacza Mikołaja Przewalskiego w 1876 r. koni Przewalskiego. Zamieszkiwały one do końca XVII w. lesiste obszary wschodniej Polski, Litwy i Prus. W okolicach Puszczy Białowieskiej przetrwały do 1780 r., kiedy to zostały odłowione i umieszczone w zwierzyńcu hrabiów Zamoyskich koło Biłgoraja.
Liczne są owadożerne ssaki chronione: ryjówki – aksamitna (Sorex araneus) i mała (Sorex minutus), zębiełek białawy (Crocidura leucodon) oraz liczne gatunki nietoperzy (Chiroptera). Żyją tu także: orzesznica (Muscardinus), popielica (Glis) i koszatka (Dryomys). Bogaty jest świat bezkręgowców. Obecność różnego rodzaju mięczaków, wijów, pajęczaków i owadów świadczy o niezwykłości przyrody parku. Wielka bioróżnorodność jest urozmaicona przez płazy i gady. Wśród płazów występują traszki zwyczajne (Lissotriton vulgaris) i grzebieniaste (Triturus cristatus), kumaki (Bombina bombina), ropucha zielona (Bufotes viridis), grzebiuszka ziemna (Pelobates fuscus), rzekotka drzewna (Hyla arborea), żaba śmieszka (Pelophylax ridibundus) oraz żaby zielone i brunatne. Z gadów spotyka się jaszczurki: zwinkę (Lacerta agilis), żyworodną (Zootoca vivipara) i padalca (Anguis fragilis) – dość często odmiany turkusowej, zaskrońca (Natrix natrix), żmiję zygzakowatą (Vipera berus), gniewosza plamistego (Coronella austriaca) oraz rzadko występującego żółwia błotnego (Emys orbicularis). Nie udało się potwierdzić występowania żyjącego tu niegdyś węża eskulapa (Zamenis longissimus).
Roztoczański Park Narodowy stanowi jedną z cenniejszych ostoi ptaków w Polsce. Spośród około 210 gatunków ptaków spotykanych na terenie parku na uwagę zasługują: orlik krzykliwy (Clanga pomarina), trzmielojad (Pernis apivorus) – na zdjęciu po prawej, bocian czarny (Ciconia nigra), liczne dzięcioły, w tym rzadko występujący dzięcioł białogrzbiety (Dendrocopos leucotos), muchówka białoszyja (Ficedula albicollis) i mała (Ficedula parva), gołąb siniak (Columba oenas), czyż (Spinus spinus) oraz pliszka górska (Motacilla cinerea). Interesująca jest także fauna bezkręgowców parku. Szczególnie bogate w gatunki są ślimaki (Gastropoda), krocionogi (Diplopoda), pajęczaki (Arachnida) i owady (Insecta). Występują rzadcy przedstawiciele szarańczaków (Acrididae), mrówek (Formicidae), pluskwiaków (Hemiptera) oraz ponad 2.000 gatunków chrząszczy (Coleoptera) z rodziny biegaczowatych (Carabidae) i kózkowatych (Cerambycidae).
ZAGROŻENIA, KULTURA MATERIALNA I TURYSTYKA
Kompleksy leśne parku podzielone są licznymi, głęboko wcinającymi się enklawami i półenklawami gruntów nieleśnych, których łączna powierzchnia przekracza 600 ha. Grunty te w połączeniu z obszarami zajętymi przez fragmenty lasów państwowych i prywatnych powodują silne rozczłonkowanie terenu parku oraz znacznie utrudniają prowadzenie skutecznej ochrony. Przez park przebiegają 2 linie kolejowe i kilka szos. Największe zagrożenie stanowią linia kolejowa Zwierzyniec – Biłgoraj (stanowiąca fragment szerokotorowej linii hutniczo-siarkowej), przecinająca park na długości 1,5 km oraz normalnotorowa linia Zwierzyniec – Józefów, której długość na obszarze parku wynosi 5 km.
Około 7 km na południe od Zwierzyńca, w zacisznych ostępach leśnych, położona jest malownicza osada – Florianka. Nazwa osady według legendy wywodzi się od imienia Floriana Szarego – legendarnego rycerza polskiego z XIV w. opisywanego przez Józefa Ignacego Kraszewskiego w powieści „Jelita”, przez wielu uważanego za protoplastę rodu Zamoyskich. Jak głosi lokalna legenda w czasie powrotu z wyprawy na Ruś Florian Szary zatrzymał się tu ze swoją świtą, by uzupełnić zapasy. Po rozbiciu obozu wybrał się wraz z giermkami na polowanie do puszczy. Niefortunnie natknął się na niedźwiedzia i zaatakowany przez zwierza został dotkliwie poraniony. W jego zastępie towarzyszyła mu siostra Janka, która pod dębem opatrzyła mu rany i tak powstała nazwa Florianka. Pierwsze zabudowania Florianki będącej własnością Ordynacji Zamojskiej powstały najprawdopodobniej w pierwszej połowie XIX w. Wybudowano tu m.in. obiekty służące administracji okolicznych lasów, niewielką cegielnię, zabudowania folwarku wraz z rządcówką oraz baraki robotnicze. W kolejnych latach obiekty modernizowano i dostosowywano do różnych funkcji gospodarczych i tak pod koniec XIX w. folwark został przebudowany i przystosowany do prowadzenia szkółek drzew i krzewów, które działały tu przez niemal 30 lat.
Jednym z filarów działalności Roztoczańskiego Parku Narodowego poza oczywistą ochroną powierzonej przyrody oraz krajobrazu jest ochrona walorów kulturowych. Izba Leśna we Floriance, zwana „Szklarzówką”, wraz z jej otoczeniem jest ukłonem w stronę historii miejsca i związanych z nim pozornie zwykłych ludzi – rodziną Szklarzy zamieszkującą osadę nieprzerwanie przez niemal 80 lat.
Na bazie zabudowy dawnej leśniczówki oraz budynków gospodarczych z czasów Ordynacji Zamojskiej w 2004 r. powstał tu kompleks edukacyjno-muzealny prezentujący realia życia i pracy leśników ordynacji oraz lokalnej ludności w okresie 20-lecia międzywojennego. Kompleks, z uwagi na konieczność przeprowadzenia prac remontowych poszczególnych budynków, wyłączono ze zwiedzania w 2020 r. Po gruntownej rewitalizacji przeprowadzonej przy wsparciu finansowym Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Warszawie w 2021 r. „Szklarzówka” została ponownie udostępniona zwiedzającym w nowej, pełniejszej odsłonie. Wystawy zostały zaaranżowane na nowo oraz wzbogacone o liczne eksponaty. „Szklarzówka” w nowej odsłonie stała się sentymentalną podróżą w przeszłość, dla wielu odwiedzających podróżą do czasów dzieciństwa, połączniem słowa i obrazu minionej epoki. Ekspozycje zostały tak skomponowane, żeby ukazywały harmonijne zależności pomiędzy człowiekiem, a przyrodą której jest on nieodzownym elementem. Skłaniają do zatrzymania się na chwilę w codziennym pędzie, refleksji nad tym co w życiu człowieka jest elementarne i najważniejsze. W kompleksie Izby Leśnej na bazie trzech budynków prezentowane są cztery ekspozycje stałe, dodatkowo w każdym sezonie letnim przynajmniej jedna wystawa czasowa w Zielonej Sali.
Historia Roztocza i obszaru Roztoczańskiego Parku Narodowego jest ściśle związana z Ordynacją Zamojską, założoną przez wielkiego kanclerza koronnego i hetmana Jana Zamoyskiego, a zatwierdzoną ustawą sejmową z dnia 8 lipca 1589 r. Kultura materialna regionu jest bogata. W Zwierzyńcu zlokalizowany jest zespół budynków, w których mieściła się administracja ordynacji. W starannie odremontowanym domu plenipotenta (zarządcy ordynacji) mieści się obecnie siedziba dyrekcji parku. Uwagę zwraca także pięknie architektonicznie wkomponowana w otoczenie bryła wybudowanego w 1994 r. Ośrodka Edukacyjno-Muzealnego Roztoczańskiego Parku Narodowego w Zwierzyńcu.
Przez teren parku przebiega pięć szlaków turystycznych: centralny (znakowany kolorem niebieskim) Bełżec – Szastarka, długość 143 km; krawędziowy (znakowany kolorem czerwonym) Zwierzyniec – Susiec, długość 54 km; partyzancki (znakowany kolorem czerwonym) Szperówka – Krynice, długości 53 km; roztoczański (znakowany kolorem żółtym) Zwierzyniec – Bidaczów, długość 52 km; oraz obwodnica Roztoczańskiego Parku Narodowego im. Aleksandry Wachniewskiej (znakowany kolorem zielonym) Zwierzyniec – Florianka, długości 67 km.
Dla turystów udostępniony jest Centralny Szlak Rowerowy Roztocza, sześć tras rowerowych: trasa do Florianki Rybakówka – Florianka – Górecko Stare (znakowana kolorem żółtym), długość 15 km; trasa Wzgórze Polak pogranicze regionów (znakowana kolorem żółtym) Biłgoraj – Cyncynopol – Lipowiec – Wzgórze Polak, długość trasy 49,5 km; trasa Ziemi Józefowskiej (znakowana kolorem zielonym) Józefów – Fryszarka – Borowe Młyny – Błódek Rezerwat „Czartowe Pole" – Nowiny Majdan Sopocki – Ciotusza Stara – Stanisławów – Szopowe Józefów Roztoczański – Górecko Stare – Górecko Kościelne – Tarnowola – Józefów, długość 74 km; trasa gminy Zamość Mokre – Hubale – Wychody – Skaraszów – Wólka Wieprzecka – Wierzchowiny – Zarzecze – Lipsko Polesie – Lipsko – Lipsko Kosobudy – Białowola – Pniówek – Zwódne – Skokówka, długość 40,5 km; Krasnobrodzka trasa rowerowa Krasnobród – Husiny – Wólka Husińska – Lasowe – Rezerwat Św. Roch – Krasnobród, poprowadzona z Krasnobrodu przez Krasnobrodzki Park Krajobrazowy, długość 39,0 km; szlak rowerowy Czarna Perła (znakowany kolorem czarnym) Janów Lubelski – Gościniec Janowski – Zofianka Górna – Krzemień II – Dzwola – Zdzisławice – Cacanin – Frampol – Radzięcin – Kolonia Teodorówka – Komodzianka – Wygon – Chłopków – Latyczyn – Radecznica – Gaj Gruszczański – Zakłodzie Dół – Mokrelipie – Sąsiadka – Rozłopy Mułki – Szczebrzeszyn – Żurawnica – Topólcza – Kawęczynek – Leśniczówka Cetnar – Wólka Czarnostocka – Trzęsiny – Wola Kątecka – Stara Wieś – Frampol, długość 124,7 km.
Na terenie parku znajduje się również dziesięć pieszych ścieżek poznawczych: ścieżka na Bukową Górę, ścieżka na Piaseczną Górę, ścieżka po wydmie do Stawów Echo, ścieżka do Stawów Echo, ścieżka historyczno–przyrodnicza do Wzgórza Polak, ścieżka historyczno–przyrodnicza do Wojdy, ścieżka aleją Aleksandry Wachniewskiej, ścieżka dendrologiczna we Floriance, ścieżka krajobrazowa we Floriance oraz ścieżka poznawcza na Białą Górę. W ramach Roztoczańskiego Parku Narodowego funkcjonuje Roztoczańskie Centrum Naukowo-Edukacyjne ze Stacją Bazową Zintegrowanego Monitoringu Środowiska Przyrodniczego w Zwierzyńcu oraz dwa obiekty, w których prowadzona jest działalność edukacyjna i popularyzatorska: Ośrodek Edukacyjno-Muzealny w Zwierzyńcu i Izba Leśna we Floriance. Obszary parku i przyległe tereny były miejscem walk powstania styczniowego 1863 r. oraz I i II wojny światowej, czego dowodem są cmentarze wojenne i mogiły powstańców w Zwierzyńcu i okolicy.