KARKONOSKI PARK NARODOWY
Karkonoski Park Narodowy położony jest w Krainie Sudeckiej, w dzielnicy przyrodniczoleśnej Sudetów Zachodnich, przy granicy państwowej z Republiką Czeską. Powierzchnia ogólna parku wynosi 5.575 ha, z tego zespoły leśne zajmują 3.771 ha – (68% ogólnej powierzchni), grunty rolne 43 ha (0,8%), wody 27 ha (0,5%), nieużytki 204 ha (3,5%) oraz pozostałe tereny 1.530 ha (27%) – są to głównie tereny powyżej górnej granicy lasu. Ochroną ścisłą objęto powierzchnię 1.718 ha (31%), w tym lasy zajmują tylko 138 ha. Powierzchnia otuliny parku wynosi 13.093 ha. Karkonoski Park Narodowy, utworzony 16 stycznia 1959 r., zajmuje północną część Karkonoszy. Jest to najwyższa partia Sudetów, z głównym szczytem Śnieżką (1.603 m n.p.m.). Na szczycie Śnieżki znajduje się Wysokogórskie Obserwatorium Meteorologiczne im. Tadeusza Hołdysa i kaplica św. Wawrzyńca – najwyżej położony obiekt sakralny w Polsce.
Karkonosze to jedne z najstarszych gór w Europie. Występują w nich bardzo ciekawe formy skalne ostańców (Słonecznik, Końskie Łby, Pielgrzymy), a także kotły skalne (Śnieżne Kotły, Kotły z Małym i Wielkim Stawem).
Ekosystemy leśne Karkonoskiego Parku Narodowego zajmują ponad 73% powierzchni parku. Długotrwała i silna presja człowieka na środowisko przyrodnicze spowodowała, że płaty o naturalnym charakterze zachowały się tylko na niewielkich powierzchniach. Roślinność parku wykazuje wyraźne zróżnicowanie pionowe. Wyróżnia się piętro pogórza – poniżej 500 m n.p.m., regiel dolny – 500-1.000 m n.p.m. i regiel górny – 1.000-1.250 m n.p.m. oraz piętro subalpejskie (kosodrzewiny) – 1250-1450 m n.p.m. i piętro alpejskie (halne) – powyżej 1450 m n.p.m. Głównym gatunkiem lasotwórczym jest świerk (98% powierzchni leśnej), panujący niepodzielnie w reglu górnym (ponad 1.000 m n.p.m.). Drugim co do znaczenia gatunkiem lasotwórczym jest buk, który jako gatunek panujący zajmuje 2% ogólnej powierzchni leśnej. Występuje w reglu dolnym (do 1.000 m n.p.m.), obok świerka, modrzewia, jaworu, lipy, jarzębiny i jodły.
Lasy Karkonoszy znajdują się obecnie w stanie klęski ekologicznej, spowodowanej przemysłowym zanieczyszczeniem powietrza przez elektrociepłownie Polski, Czech i Niemiec. Chore i osłabione drzewa łatwo ulegają szkodnikowi – kornikowi drukarzowi, co powoduje masowe zamieranie drzew. Martwe drzewa ze względów wodochronnych nie zostały usunięte w szczytowych partiach parku i straszą swym widokiem (więcej informacji na ten temat i… szokujące zdjęcie martwego lasu, ukazujące zdewastowany krajobraz Karkonoszy na dole strony).
W piętrach pogórza i regla dolnego, poza zbiorowiskami leśnymi, występują również łąki. U podnóża Chojnika są to łąki rajgrasowe, zaś wyżej – w reglu dolnym w rejonie Jagniątkowa i Karpacza – łąki konietlicowe. Flora polan reglowych i hal przy górnej granicy lasu jest bogata i urozmaicona. Można tu zaobserwować około ⅓ z wszystkich roślin występujących w Karkonoskim Parku Narodowym, w tym 31 gatunków objętych ochroną prawną. Z roślin naczyniowych są to, m.in.: arnika górska, dziewięćsił bezłodygowy, goryczka trojeściowa, pierwiosnek wyniosły oraz efektowne liczydło górskie. W miejscach podmokłych zauważyć można storczyki, np.: kukułkę Fuchsa, szerokolistną czy plamistą. Na niektórych łąkach wczesną wiosną kwitną też krokusy.
W piętrze subalpejskim (1250-1450 m n.p.m.) największą powierzchnię pokrywają zarośla kosodrzewiny. Kosówce towarzyszy górska odmiana jarząbu pospolitego, wierzba śląska i świerk pospolity. Pomiędzy płatami sosny kosy występują borówczyska bażynowe tworzone przez takie gatunki, jak: bażyna czarna i obupłciowa, trzy gatunki borówek: czarna, brusznica i bagienna, wrzos zwyczajny czy porost płucnica islandzka. W piętrze subalpejskim zobaczymy też zarośla krzewów i niskich drzew liściastych, których głównymi składnikami są czeremcha skalna, jarzębina górska, brzoza omszona karpacka i porzeczka skalna. To endemiczne zbiorowisko spotykane jest w kotłach polodowcowych. Natomiast w okolicach źródlisk, nad potokami i jeziorami, często na podtorfiałym podłożu, występują skupienia wierzby lapońskiej. Zarośla te mają endemiczny i reliktowy charakter. Ponadto w piętrze subalpejskim znaczne powierzchnie zajęte są przez zbiorowiska ziołorośli i traworośli. Z zespołów ziołoroślowych należy wymienić ziołorośla miłosny górskiej, na które składają się również takie gatunki, jak: modrzyk górski, tojad sudecki, wierzbówka kiprzyca, starzec sudecki i ciemiężyca zielona oraz ziołorośla paprociowe, które tworzy przede wszystkim wietlica alpejska. Ziołorośla wykształcają się na siedliskach wilgotnych, najczęściej w pobliżu potoków.
Z kolei na silnie nachylonych zboczach, gdzie często schodzą lawiny, występują zbiorowiska traworośli, np. zespół z trzcinnikiem owłosionym czy zespół z trzcinnikiem leśnym. W tym drugim zbiorowisku, poza głównym gatunkiem, czyli trzcinnikiem leśnym, możemy odnaleźć interesujące rośliny kwiatowe, np.: zawilca narcyzowego, konwalię majową, wawrzynka wilczełyko, naparstnicę zwyczajną, lilię złotogłów, zerwę kłosową czy sasankę alpejską. Niewielką powierzchnię w piętrze subalpejskim zajmują również zbiorowiska źródliskowe. Rozwijają się na stromych zboczach kotłów polodowcowych w pobliżu wysięków wód. Są one szczególnie cenne, ponieważ rośnie tu wiele rzadkich i zagrożonych gatunków m.in.: czosnek syberyjski, niebielistka trwała, bartsja alpejska, wełnianeczka alpejska, dziewięciornik błotny czy endemiczny i reliktowy gnidosz sudecki. W grzbietowych partiach Karkonoszy rozległe obszary porasta bliźniczka psia trawka, tworząca murawy bliźniczkowe, tzw. psiary. Ciekawym elementem bliźniczysk jest widlicz alpejski czy widłak goździsty oraz reliktowa turzyca tęga.
Ważnym elementem roślinności i krajobrazu regla górnego i subalpejskiego są torfowiska. W Karkonoszach występują jedne z największych kompleksów torfowiskowych w górach Europy Środkowej. Po polskiej stronie powierzchnia mokradeł wynosi ponad 80 ha, z czego na torfowiska wysokie położone w piętrze subalpejskim przypada około 40 ha, natomiast pozostały obszar zajmują torfowiska stokowe zlokalizowane w obrębie regla górnego oraz tuż ponad górną granicą lasu. Najbardziej rozległe torfowiska subalpejskie znajdują się na Równi pod Śnieżką. Torfowiska regla górnego położone są wyłącznie na północnych zboczach, często o dużym nachyleniu. Znaczne powierzchnie tego typu mokradeł znajdują się w rejonie Pielgrzymów i Słonecznika, Przełęczy Karkonoskiej, Petrowki, Kotła Szrenickiego oraz między Kamiennikiem a Mumlawskim Wierchem.
W strefie subalpejskiej dominują torfowiska wysokie, zasilane głównie wodami opadowymi o kwaśnym odczynie i małej zawartości składników mineralnych. Porośnięte są przez mchy torfowce, rośliny z rodziny turzycowatych (np. turzyca bagienna, wełnianka pochwowata, wełnianeczka darniowa), krzewinki z rodziny wrzosowatych (wrzos zwyczajny, borówki: czarna i bagienna, bażyna obupłciowa, modrzewnica zwyczajna, żurawina błotna) oraz zarośla kosodrzewiny. Torfowiska przejściowe występują głównie w piętrze regla górnego, ale także w piętrze subalpejskim. Różnią się od torfowisk wysokich strefy subalpejskiej większą żyznością oraz większym przepływem wód, zasilanych również wodami powierzchniowymi. Spotykamy tu m.in. turzyce: pospolitą, gwiazdkowatą, dzióbkowatą, wełniankę wąskolistną, sit cienki oraz mchy z rodzajów torfowiec i płonnik.
Piętro alpejskie (1450-1603 m n.p.m.) wykształciło się w Karkonoszach jedynie fragmentarycznie, a przyczyną tego jest niewielka wysokość bezwzględna tych gór. Roślinność halną – niskie naskalne murawy – spotkamy na Śnieżce, na grani Czarnego Grzbietu, w najwyższych partiach Wielkiego Szyszaka oraz nad Śnieżnymi Kotłami. Charakterystycznymi roślinami tego piętra są sit skucina czy wysokogórskie gatunki traw: mietlica skalna, kostrzewa niska i wiechlina wiotka. Wymienionym wyżej gatunkom towarzyszą liczne porosty, m.in. z rodzajów płucnica i chrobotek, a na skałach zauważyć można skorupiastą plechę wzorca geograficznego.
Interesujące są również zbiorowiska piargów granitowych z chronioną paprocią – zmienką górską oraz wysokogórskie wyleżyska z wierzbą zielną i szarotą drobną. Wyjątkową szatą roślinną odznaczają się ściany kotłów polodowcowych, w szczególności Żyła Bazaltowa w Małym Śnieżnym Kotle – unikat w skali europejskiej. Jest to najbogatsze florystycznie miejsce w Karkonoszach. Występują tu relikty epoki lodowej, np. skalnica śnieżna oraz karkonoskie endemity, m.in. podgatunek skalnicy darniowej – skalnica bazaltowa, dzwonek karkonoski, przytulia sudecka i endemiczne jastrzębce. Żyłę bazaltową upodobały też sobie pozostałe gatunki skalnic: mchowata i naprzeciwlistna oraz wiele innych rzadkich roślin. Dla gęsiówki alpejskiej, irgi zwyczajnej, biedrzeńca skalnego (podgatunku biedrzeńca mniejszego), żebrowca górskiego czy rozrzutki alpejskiej Żleb Bazaltowy jest jedynym miejscem występowania w Karkonoszach.
Flora parku jest bogata i ma wyraźny charakter piętrowy, typowy dla gór. W parku występuje ponad 1.000 gatunków roślin, w tym około 900 gat. roślin naczyniowych, 150 gat. grzybów, 70 gat. porostów i 270 gat. mszaków. Wśród nich są m.in. rośliny endemiczne: skalnica bazaltowa – podgatunek skalnicy darniowej (Saxifraga moschata subsp. basaltica), dzwonek karkonoski (Campanula bohemica) i gnidosz sudecki (Pedicularis sudetica Willd.) – gatunek rośliny zielnej z rodziny zarazowatych (Orobanchaceae Vent.).
Świat zwierząt Karkonoszy charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem gatunkowym. Jest to związane z występowaniem pięter roślinnych o odmiennym klimacie i z różnorodną mozaiką zbiorowisk flory. Ponadto rzeźba i ukształtowanie terenu - zwłaszcza powyżej górnej granicy lasu, dodatkowo wyróżniają Karkonosze na tle innych pasm górskich Sudetów. Typowe dla krajobrazu tych gór jeziora i kotły polodowcowe, strome kamieniste zbocza, torfowiska na zrównaniach wierzchowinowych, stały się miejscem występowania wielu cennych dla karkonoskiej przyrody gatunków. Fauna parku jest dosyć bogata, żyje tu około 300 gatunków kręgowców, w tym 60 gatunków ssaków (m.in. kopytne: jeleń szlachetny Cervus elaphus, sarna Capreolus capreolus, dzik europejski Sus scrofa, muflon Ovis musimon; drapieżniki: lis pospolity Vulpes vulpes, jenot Nyctereutes procyonoides, kuna leśna Martes martes, kuna domowa Martes foina, łasica Mustela nivalis, gronostaj Mustela erminea, tchórz zwyczajny Mustela putorius, borsuk Meles meles, wydra europejska Lutra lutra; owadożerne: jeż Erinaceus, ryjówka aksamitna Sorex araneus, ryjowka malutka Sorex minutus, ryjówka górska Sorex alpinus oraz 16 gatunków nietoperzy), 6 gatunków płazów (żaba trawna, żaba wodna, ropucha szara, traszka górska, traszka zwyczajna, salamandra plamista), 5 gatunków gadów (jaszczurka zwinka, żyworódka, zaskroniec, padalec, żmija zygzakowata) i 2 gatunki ryb (pstrąg potokowy Salmo trutta i głowacz białopłetwy Cottus gobio), oraz ponad 200 gatunków ptaków (lęgowe i przelotne), w tym bardzo rzadkie i zagrożone w skali Europy (sowa włochatka Aegolius funereus, sóweczka Glaucidium passerinum, płochacz halny Prunella collaris, bielik Haliaeetus albicilla, sokół wędrowny Falco peregrinus, mornel Charadrius morinellus, podróżniczka Luscinia svecica i cietrzew Tetrao tetrix, a także około 15 tys. gatunków bezkręgowców, w tym liczne motyle (ponad 1.000) i chrząszcze (ok. 1.300).
Na uwagę turystów zasługuje góra Chojnik (627 m n.p.m.) z zamkiem wzniesionym w latach 50. XIV w. na szczycie (na zdjęciu po lewej), mieszczącym obecnie schronisko turystyczne. Schronisko PTTK „Na Zamku Chojnik” zostało otwarte w 1860 r. Wzgórze z warownią znajduje się na terenie obszaru ochrony ścisłej, który jest częścią Karkonoskiego Parku Narodowego. W Sobieszowie, u podnóża góry do 2011 r. znajdowało się Muzeum Przyrodnicze Karkonoskiego Parku Narodowego prezentujące przyrodę Karkonoszy.
Obecnie w Sobieszowie mieści się Centrum Przyrodniczo-Edukacyjne Karkonoskiego Parku Narodowego – Pałac Sobieszów (na zdjęciu po prawej). Jedną z największych atrakcji placówki jest ekspozycja „Klimatyczne Karkonosze”. Multimedialna wystawa zajmuje sześć dużych sal w zabytkowej Wielkiej Stajni stanowiącej część historycznego kompleksu pałacowego rodziny Schaffgotschów. Na dwóch kondygnacjach, liczących w sumie ok. 1.600 m², zwiedzający mogą stać się obserwatorami i badaczami przeróżnych zjawisk przyrodniczych występujących w Karkonoszach, doświadczyć zmienności górskiej pogody, odwiedzić las nocą i udać się na wędrówkę przez wszystkie piętra roślinne Karkonoszy. W „Kinie zjawisk pogodowych” umieszczonym w jednej z sal ekspozycyjnych można obejrzeć pasjonujące widowisko ze wschodem i zachodem słońca, burzą, zamiecią śnieżną, widmem Brockenu i procesem powstawania tęczy.
Przyrodnicze walory Karkonoszy, a więc ich budowa geologiczna, doskonale widoczne elementy rzeźby polodowcowej, świat roślinny i zwierzęcy sprawiły, że już w 1910 r. powstało w Karkonoszach stanowisko komisarza ochrony przyrody, a w 1927 r. powołano straż górską. W 1933 r. utworzono w Karkonoszach pierwsze rezerwaty przyrody obejmujące kotły polodowcowe i wiele pomników przyrody, głównie skałek.
Karkonoski Park Narodowy utworzono rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 16 stycznia 1959 r. na powierzchni 5510 ha. Szczegółowe granice parku określono zarządzeniem Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 2 marca 1959 r. w sprawie określenia granic Karkonoskiego Parku Narodowego i ograniczeń obowiązujących na jego terenie oraz w sprawie zarządzania parkiem. W 1996 r. zwiększono powierzchnię parku do 5578 ha. W dniu 10 września 2010 r. w Szklarskiej Porębie podczas konferencji „Georóżnorodność Karkonoszy dla rozwoju regionu”, organizowanej przez Karkonoskie Centrum Edukacji Ekologicznej Karkonoskiego Parku Narodowego, Główny Geolog Kraju Henryk Jacek Jezierski podpisał nadanie obszarowi Karkonoskiego Parku Narodowego wraz z otuliną, statusu Geoparku Krajowego. 1 stycznia 2016 r. park został powiększony o 371,11 ha i jego powierzchnia całkowita wynosi obecnie 5951,42 ha.
W 1992 r. UNESCO uznało Karkonoski Park Narodowy w Polsce i Krkonošský národní park (KRNAP) w Czechach za Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Karkonosze/Krkonoše” i włączyło go do realizacji programu MAB. Karkonoski Rezerwat Biosfery o powierzchni ponad 60 tys. ha ma za zadanie chronić szczytowe partie najwyższej grupy górskiej Sudetów, z granitowymi skałkami o fantastycznych kształtach. W Polsce tylko na obszarze tego rezerwatu rosną dzwonek karkonoski (na zdjęciu po lewej) i skalnica bazaltowa. Atrakcją Karkonoszy jest żyjący tutaj muflon. Jego przodek pochodzący z Korsyki i Sardynii został przywieziony tu na początku XX w.
Międzynarodowy Program „Człowiek i Biosfera” (ang. Man and the Biosphere, skr. MAB), zapoczątkowany został na Konferencji Generalnej UNESCO w 1971 r., kiedy sformułowano jego podstawy programowe. Zadaniem programu jest osiągnięcie trwałej równowagi pomiędzy często sprzecznymi celami jak zachowanie różnorodności biologicznej, wspieranie rozwoju zasobów ludzkich, utrzymanie wartości kulturowych. Narzędziem w realizacji statutowych zadań jest tworzona w ramach programu międzynarodowa Sieć Rezerwatów Biosfery. Rezerwaty biosfery są to miejsca, gdzie cele programu „Człowiek i biosfera” zostały osiągnięte i służą do zaznaczania w świadomości społecznej roli powiązań pomiędzy różnorodnością ekologiczną i społeczno-kulturową. Do 2009 r. sieć składała się z 553 takich obiektów w 107 krajach świata.
Do polskich rezerwatów biosfery wpisanych na listę UNESCO należą: Rezerwat Biosfery Babia Góra (1976, rozszerzenie 2001), Rezerwat Biosfery Białowieża (1976, rozszerzenie 2005), Rezerwat Biosfery „Jeziora Mazurskie” (2017, wcześniej Rezerwat Biosfery Jezioro Łuknajno – 1976), Słowiński Rezerwat Biosfery (1976), Międzynarodowy Rezerwat Biosfery „Karpaty Wschodnie” (1992/1998), Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Karkonosze/Krkonoše” (1992), Tatrzański Transgraniczny Rezerwat Biosfery (1992, rozszerzenie 2019), Rezerwat Biosfery Puszcza Kampinoska (2000), Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Polesie Zachodnie” (2002/2012), Rezerwat Biosfery Bory Tucholskie (2010) oraz Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Roztocze” (2019).
Celem rezerwatów biosfery jest ochrona różnorodności biologicznej i poprawa zdolności obserwowania zmian ekologicznych zachodzących na Ziemi. Wykorzystywane są również do uświadamiania społeczeństwu powiązań istniejących pomiędzy różnorodnością ekologiczną i kulturową. Status rezerwatu nadawany jest przez Międzynarodową Radę Koordynacyjną MAB na wniosek komitetów narodowych poszczególnych państw członkowskich. Każdy rezerwat podlega prawodawstwu kraju, na terenie którego się znajduje.
Rezerwaty biosfery pełnią trzy zasadnicze funkcje:
W 2009 r. karkonoskie torfowiska (cz. Krkonošska rašelinište) leżące na terenie czeskiego Krkonošského národního parku (230 ha) oraz torfowiska sublapejskie leżące na terenie Karkonoskiego Parku Narodowego (40 ha) zostały uznane przez Sekretarza Generalnego Konwencji Obszarów Wodnobłotnych Ramsar za transgraniczny obszar wodnobłotny o znaczeniu międzynarodowym pod nazwą: „Krkonoše/Karkonosze subalpine peatbogs” (Subalpejskie torfowiska w Karkonoszach). W ten sposób, karkonoskie torfowiska znalazły się wśród 11. transgranicznych obszarów wodnobłotnych na świecie. Po polskiej stronie obszar obejmuje torfowiska pomiędzy Śnieżką a Smogornią, na stokach Sokolnika i na przełęczy pomiędzy Szrenicą i Kamiennikiem. Karkonoskie subalpejskie torfowiska są siedliskiem wielu rzadkich gatunków roślin i zwierząt, takich jak relikt glacjalny – malina moroszka (Rubus chamaemorus L.), endemiczny gnidosz sudecki (Pedicularis sudetica Willd.) czy północny podgatunek podróżniczka (Luscinia svecica) – przepięknie ubarwiony krewny słowika (Luscinia luscinia).
Konwencja ramsarska (ang. Ramsar Convention on Wetlands) – potoczna nazwa układu międzynarodowego dotyczącego ochrony przyrody, który został podpisany 2 lutego 1971 r. podczas konferencji w irańskim kurorcie Ramsar nad brzegiem Morza Kaspijskiego. Konwencja weszła w życie 21 grudnia 1975 r. Pełna jej nazwa brzmi: „Konwencja o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe, zwłaszcza jako środowisko życiowe ptactwa wodnego”. Celem porozumienia jest ochrona i utrzymanie w niezmienionym stanie obszarów określanych jako „wodno-błotne”. Szczególnie chodzi o populacje ptaków wodnych zamieszkujących te tereny lub okresowo w nich przebywające. W czerwcu 2011 r. objęte konwencją ramsarską były 1933 obszary o łącznej powierzchni ponad 189 mln hektarów. Do tej pory podpisało ją 171 państw. Polska ratyfikowała konwencję w 1978 r. Za wdrażanie w Polsce postanowień konwencji ramsarskiej odpowiedzialny jest Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska.
KARKONOSZE
Najrozleglejsze i najwyższe pasmo Sudetów, zajmuje obszar ok. 600 km² (z czego w granicach Polski ok. 200 km²). Karkonosze ciągną się potężnym wałem o długości blisko 50 km od Przełęczy Szklarskiej (886 m) na zachodzie po źródliskową część dolnego Bobru w Bramie Lubawskiej na południowym wschodzie. Ku północy Karkonosze opadają dwoma stromymi stopniami do Kotliny Jeleniogórskiej. Najwyższy, graniczny grzbiet, dzieli się na kilka wyraźnie wyodrębnionych części. Pomiędzy Przełęczą Szklarską na zachodzie i Przełęczą pod Śnieżką (1.394 m) na wschodzie ciągnie się Główny Grzbiet, zwany także Śląskim Grzbietem, który w połowie długości rozcina głęboka i rozległa Przełęcz Karkonoska (1.198 m). W części zachodniej najwyższym wzniesieniem jest Wielki Szyszak (1.509 m), którego zbocza podcinają Śnieżne Kotły – w części wschodniej góruje Smogornia (1.489 m), przechodząca w obszerną Równię pod Snieżką. Przewężenie Przełęczy pod Śnieżką podcina od północy Kocioł Łomniczki, od południa Upska Jama. Dalej na wschód po Przełęcz Sowią (1.164 m) wznosi się masyw Śnieżki (1.603 m) i Czarnego Grzbietu z Czarną Kopą (1.407 m). Jeszcze dalej na wschód aż po Przełęcz Okraj (1.046 m) ciągnie się Kowarski Grzbiet z kulminacjami Skalnego Stołu (1.281 m) i Czoła (1.266 m). Wreszcie najbardziej na południowy wschód ciągnie się Lasocki Grzbiet, uważany często za odrębną jednostkę, którego najwyższą kulminacją jest Łysocina (1.118 m). Od północy i połnocnego wschodu Karkonosze graniczą na Przełęczy Kowarskiej (727 m) i Rozdrożu Kowarskim (787 m) z Rudawami Janowickimi i Wzgórzami Bramy Lubawskiej. Na zachodzie ich przedłużeniem jest Wysoki Grzbiet w Górach Izerskich. Główny Grzbiet Karkonoszy opada stromo ku północy, aż po wyraźne zrównanie na poziomie ok. 650-700 m n.p.m., tworząc tzw. Karkonoski Padół Śródgórski, którym prowadzi Droga pod Reglami. Bardziej ku północy pomiędzy dolinami Kamiennej i Łomnicy rozciąga się niższy stopień masywu Karkonoszy, tworzący Pogórze Karkonoskie. Doliny potoków rozcinają całe podgórze na kilka grzbietów prostopadłych do grzbietu głównego. Najwyższym wzniesieniem jest tu Czoło (869 m) na północ od Przełęczy Bierutowickiej (820 m). Pogórze Karkonoskie opada ku północy wyraźnym uskokiem górującym nad prawie płaską Kotliną Jeleniogórską, z pasmem niewysokich Wzgórz Łomnickich oddzielających Obniżenie Sobieszowa na zachodzie od Doliny Łomnicy na wschodzie.
Budowa geologiczna Karkonoszy jest dość zróżnicowana. Zasadniczy ich trzon tworzą granity górnokarbońskie, otoczone starymi skałami metamorficznymi. Zachodnia część, a więc cały Główny Grzbiet, zbudowana jest z granitów. Śnieżka, Czarny Grzbiet i część Karkonoszy czeskich zbudowane są z twardych hornfelsów, natomiast część wschodnia, a więc Kowarski Grzbiet i Lasocki Grzbiet, podobnie jak południowa część Karkonoszy czeskich, zbudowana jest z granitognejsów i łupków.
Karkonosze zostały ostatecznie ukształtowane w okresie fałdowania alpejskiego. Później bardzo wyraźne ślady w ich rzeźbie pozostawiła epoka lodowcowa. Właśnie wynikiem działania lodowców są kotły polodowcowe wykształcone w różnym stopniu. Po polskiej stronie jest 6 kotłów. Najpiękniejsze są Śnieżne Kotły w zboczach Wielkiego Szyszaka (na zdjęciu po lewej). Na ich dnie znajdują się niewielkie Śnieżne Stawki i kilka pasm dobrze wykształconych moren, a w ścianach Małego Kotła występuje najwyżej w kraju położona żyła bazaltu z unikatową roślinnością. Piękny jest Czarny Kocioł, wcinający się w zbocza Śmielca, o słabiej wykształconych ścianach. Do najpiękniejszych krajobrazowo miejsc zaliczają się Kotły Wielkiego i Małego Stawu podcinające zbocza Smogorni i Równi pod Śnieżką. Nieco inny charakter ma największy i najgłębszy Kocioł Łomniczki, którego część zboczy pokrywa olbrzymie gołoborze opadające ze szczytu Śnieżki. Ponadto w Karkonoszach znajduje się jeszcze kilka słabiej wykształconych nisz niwalnych, które błędnie bywają nazywane też kotłami, np. Kocioł Szrenicki. Łabski Kocioł czy Kocioł Smogorni. Interesujące gołoborza zalegają na Smogorni i Wielkim Szyszaku. Na tym ostatnim widać też dobrze wykształcone gleby strukturalne i pierścienie rumoszowe. Karkonoskie stawy są jedynymi w Sudetach naturalnymi jeziorami górskimi.
Sieć wodna Karkonoszy jest dobrze rozwinięta. Na Równi pod Śnieżką znajduje się unikatowe torfowisko wysokie stanowiące obszar źródliskowy dla licznych potoków w zlewisku Morza Bałtyckiego i Północnego. Na wielu potokach znajdują się wodospady i kaskady. Najokazalszy jest ciąg kaskad tworzący tzw. Wodospady Łomniczki, natomiast najwyższym wodospadem jest Kamieńczyk w Szklarskiej Porębie (na zdjęciu po prawej). W korytach większości rzek i potoków można dostrzec pięknie wykształcone, w postaci kolistych studzienek o różnej głębokości i średnicy, marmity. Są to kociołki eworsyjne powstałe pod wpływem ruchu wirowego kamieni obracanych przez prąd wody w łożysku potoku. Szczególnie okazałe marmity występują w Łożysku Kamiennej i Kamieńczyka w rejonie Szklarskiej Poręby Górnej i Łomnicy w Karpaczu. Bardzo charakterystycznymi elementami krajobrazu Karkonoszy są liczne skałki granitowe i granitognejsowe. Skałki o różnej wielkości i bardzo fantazyjnych kształtach powstały w wyniku intensywnych procesów erozyjnych. Większość skałek posiada własne nazwy związane z ich kształtem lub ludowymi podaniami i legendami. Większość z nich stanowi dobre punkty widokowe.
Karkonosze charakteryzują się ostrym, bodźcowym klimatem o parametrach odpowiadających terenom subpolarnym. Można tu obserwować wyraźne różnice klimatyczne związane z wysokością pasma. Średnie temperatury roczne mierzone w obserwatorium meteorologicznym na Śnieżce i w Obserwatorium Uniwersytetu Wrocławskiego na Szrenicy są stosunkowo niskie, a opady atmosferyczne wysokie, co powoduje, że w Karkonoszach panują doskonałe warunki śniegowe. Występują tu charakterystyczne zjawiska meteorologiczne takie jak np. szreń czy wiatry fenowe. Z fenami związane jest zjawisko inwersji termicznej oraz powstawanie tzw. „fali” stwarzającej najlepsze warunki do wysokościowych lotów szybowcowych. Klimat Karkonoszy cechuje duża zmienność warunków pogodowych, co często zaskakuje mniej doświadczonych turystów i w wielu wypadkach staje się przyczyną tragedii górskich. W okresach wczesnowiosennych i przy dużych opadach śniegu w wielu rejonach Karkonoszy (zwłaszcza w otoczeniu kotłów) panuje silne zagrożenie lawinowe.
Świat roślinny i zwierzęcy Karkonoszy jest stosunkowo bogaty jakkolwiek na skutek wielowiekowej działalności człowieka został znacznie zubożony. Tereny otaczające Karkonosze zostały zasiedlone już we wczesnym średniowieczu. Przez karkonoskie przełęcze – od dawna wiodły trakty handlowe łączące Czechy ze Śląskiem. Sieć osadnicza była tu stosunkowo gęsta, a Jelenia Góra zawsze należała do największych miast śląskich. Już w końcu XIII w. znane były własności lecznicze źródeł mineralnych w Cieplicach. Wkrótce uzdrowisko znacznie rozwinęło się. Liczni kuracjusze zapoczątkowali modę na zwiedzanie okolic, dając początek turystyce w Karkonoszach. Wcześniej Karkonosze były terenem ożywionej penetracji poszukiwaczy skarbów i drogich kamieni, wśród których prym wiedli Walończycy. Ich poszukiwania pozostawiły sporo śladów w postaci tajemniczych znaków rytych na skałach, legend i nazw miejscowych. Wcześnie u podnóża Karkonoszy rozwinął się przemysł, zwłaszcza przetwórstwo metali i hutnictwo szkła, na których potrzeby wyrąbywano znaczne ilości lasów. W ślad za przemysłem, na ogołocone z lasów zbocza górskie, wkraczało pasterstwo. Proces ten nasilił się znacznie od połowy XVII w., kiedy to protestanccy uchodźcy religijni z Czech zasiedlili najwyższe nawet partie Karkonoszy, wykorzystując je na wypasy. Gęste zasiedlenie gór i liczne budy pasterskie sprzyjały rozwojowi turystyki. Stąd począwszy od XVI w. liczba wędrowców zdążających na Śnieżkę stale wzrastała. Wybudowanie kaplicy na Śnieżce w Iatach 1681-85 wzmogło ten proces do tego stopnia, że część bud pasterskich zaczęła pełnić rolę schronisk. Wkrótce powstały specjalne obiekty przeznaczone dla turystów. Karkonosze jako jedne z pierwszych gór europejskich stały się terenem masowej turystyki bogato, a nawet przesadnie zainwestowanym. Od początku XIX w. w związku z rozwojem przemysłu w miejscowościach u stóp gór zaznaczył się proces odpływu mieszkańców z wyższych partii gór. Przyczyniło się także do tego rozwinięcie funkcji turystyczno-letniskowych w podgórskich wsiach. Przejście na opalanie węglem kamiennym zahamowało proces wyrębu lasów, a wcześniejsze zręby zostały zalesione monokulturą świerka, co jest przyczyną obecnych strat w drzewostanie. W wyższych partiach górskich ponownie rozprzestrzeniła się kosodrzewina.
Obecnie większość podkarkonoskich miejscowości jest atrakcyjnymi wczasowiskami dysponującymi dużą ilością miejsc w różnego rodzaju domach wczasowych, pensjonatach i hotelach. Dość bogate jest także ich zagospodarowanie turystyczno-rekreacyjne (kolejki krzesełkowe, wyciągi narciarskie, baseny, kąpielowe itp.). Bazą lecznictwa uzdrowiskowego są Cieplice Śląskie-Zdrój i Kowary z unikatowym inhalatorium radonowym w sztolni byłej kopalni uranu. W większych miejscowościach znajdują się zakłady przemysłowe, w tym tak oryginalne jak np. huta szkła kryształowego „Julia” w Szklarskiej Porębie czy fabryka dywanów w Kowarach. Rozwinięty jest przemysł papierniczy, metalowy i włókienniczy. Głównymi ośrodkami turystycznymi Karkonoszy są: Jelenia Góra, Karpacz, Kowary, Piechowice, Podgórzyn i Szklarska Poręba (po stronie polskiej) oraz Špindlerův Mlýn, Pec pod Sněžkou, Harrachov, Rokytnice nad Jizerou, Vrchlabí, Trutnov i Svoboda nad Úpou (po stronie czeskiej). W większości miejscowościach na obrzeżu Karkonoszy zachowały się liczne zabytki architektury i budownictwa z cennymi obiektami reprezentującymi budownictwo ludowe o charakterystycznych formach zdobnictwa i ciekawej konstrukcji przysłupowej.
OCHRONA PRZYRODY
W 1959 r. utworzono na obszarze 5.550 ha Karkonoski Park Narodowy obejmujący wyższe partie Karkonoszy oraz dwie enklawy: Wodospad Szklarki i Chojnik, stanowiące rezerwaty ścisłe. U stóp Chojnika mieści się w Sobieszowie Dyrekcja i Muzeum Przyrodnicze KPN. W 1963 r. utworzono w Czechosłowacji Krkonošský Národní Park obejmujący około 40 tys. ha. Po polskiej stronie najwyższa część Karkonoszy, powyżej górnej granicy lasu, objęta jest na powierzchni 1.718 ha ścisłą ochroną rezerwatową. Są to najcenniejsze przyrodniczo i najpiękniejsze widokowo tereny obejmujące torfowiska wysokie, zarośla kosówki, gołoborza, kotły polodowcowe, stawy wysokogórskie, skałki, zarośla kosodrzewiny, zbiorowiska traworośli, ziołorośli, borówczysk. W Karkonoszach wyraźnie występuje piętrowy układ roślinności. Regiel dolny stanowi monokultura świerka. Regiel górny porasta górski bór świerkowy z domieszką innych gatunków i licznymi torfowiskami wiszącymi. W piętrze kosodrzewiny występują liczne gatunki wysokogórskie, relikty glacjalne, z których wiele jest chronionych. Szczególnie cenne są gatunki endemiczne lub mające tu jedyne stwierdzone w kraju stanowiska. Do cenniejszych gatunków roślin karkonoskich można zaliczyć m.in.: wierzbę lapońską i śląską, brzozę karpacką, czeremchę skalną, skalnicę bazaltową, jarząb sudecki, gnidosza sudeckiego, śnieżnicę skalną, poryblin jeziorny, mietlicę skalną, kuklika górskiego i wiele innych. W piętrze alpejskim występują rzadkie gatunki mchów i porostów naskalnych.
Fauna Karkonoszy jest uboższa, co jest wynikiem wczesnego zasiedlenia terenu i dużego ruchu turystycznego. Występują tu jednak prawie wszystkie ssaki znane z terenu Sudetów oraz dużo gatunków owadów (w tym rzadkie motyle), interesująca jest fauna stawów i bogaty świat ptaków z tak rzadkimi gatunkami jak płochacz skalny, siwierniak czy świergotek.
Sieć znakowanych szlaków turystycznych jest gęsta i zapewnia możliwość poznania wszystkich najciekawszych miejsc w Karkonoszach. Szczególnie atrakcyjny jest graniczny szlak czerwony o długości 27,7 km nazywany Drogą Przyjaźni Polsko-Czeskiej (cz. Cesta česko-polského přátelství), który prowadzi głównym grzbietem Karkonoszy pomiędzy Szrenicą a Przełęczą Okraj – na przemian po polskiej i czeskiej stronie granicy.
Obszar Krajobrazu Chronionego Karkonosze – Góry Izerskie utworzony uchwałą Wojewódzkiej Rady Narodowej w Jeleniej Górze w 1986 r. obejmuje całe Karkonosze i Góry Izerskie. Stanowi otulinę Karkonoskiego Parku Narodowego, który wchodzi w jego obręb. Od blisko 25 lat drzewostany świerkowe stanowiące większość lasów ulegają klęsce ekologicznej. Monokulturowe lasy, pochodzące ze sztucznych nasadzeń świerkami nizinnymi są osłabione wieloletnim oddziaływaniem nadmiernych stężeń gazów emitowanych głownie z elektrowni turoszowskiej oraz elektrowni w Niemczech i Czechach (dawniej Niemieckiej Republice Demokratycznej i Czechosłowacji). Chore drzewa zostały zaatakowane przez masową gradację wskaźnicy modrzewianeczki (Zeiraphera griseana), której gąsienice odżywiają się młodymi gałązkami. Usychające drzewa z kolei opanował kornik drukarz (Ips typographus), kończąc dzieło zniszczenia, które objęło cały regiel górny i niżej rosnące lasy dolnoreglowe.
W Górach Izerskich, na północnym zboczu Grzbietu Wysokiego, na wysokości ok. 630-640 m n.p.m., powyżej Górzyńca położony jest florystyczny rezerwat przyrody „Krokusy w Górzyńcu”. Rezerwat został utworzony w 1962 r. na obszarze 3,90 ha. Obejmuje fragment rzadkiego lasu mieszanego, w przewadze z bukiem i świerkiem jako gatunkami dominującymi oraz mniejszym udziałem innych drzew, takich jak brzoza, klon i jawor. Na polanach znajdują się jedyne w polskich Sudetach i na Śląsku naturalne stanowiska szafrana (Crocus L.). Celem ochrony rezerwatu jest zachowanie ze względów naukowych i dydaktycznych stanowiska szafrana (krokusa) występującego w rejonie Karkonoszy.
Oprócz krokusów w rezerwacie znajduje się wiele rzadkich i cennych roślin, m.in.: arnika górska (Arnica montana L.), goryczka trojeściowa (Gentiana asclepiadea L.), dziewięćsił bezłodygowy (Carlina acaulis L.), wawrzynek wilczełyko (Daphne mezereum L.), podrzeń żebrowiec (Struthiopteris spicant), śledziennica naprzeciwlistna (Chrysosplenium oppositifolium L.), kukułka plamista (Dactylorhiza maculata L.), orlik pospolity (Aquilegia vulgaris L.) i fiołek trójbarwny (Viola tricolor L.), a także ostrożeń dwubarwny (Cirsium helenioides L.), który jest ujęty na liście roślin zagrożonych w Karkonoszach i Górach Izerskich.