SŁOWIŃSKI PARK NARODOWY
Słowiński Park Narodowy został utworzony 1 stycznia 1967 r. Położony jest w Krainie Bałtyckiej, w dzielnicy Pasa Nadmorskiego, na środkowym wybrzeżu między Łebą a Rowami, w województwie pomorskim. Ogólna powierzchnia parku wynosi 18.618 ha, z tego 4.585 ha (25%) zajmują lasy, 9.763 ha (52%) wody, 2.480 ha (13%) bagna i wydmy oraz 1.419 ha (8%) inne tereny. Ochronie ścisłej podlega 5.619 ha (30%), w tym 3.264 ha lasów. Obejmuje Mierzeję Łebską, Nizinę Gardeńsko-Łebską, fragmenty moreny czołowej z ostatniego zlodowacenia z najwyższą kulminacją 115 m n.p.m. na wzgórzu Rowokół oraz szereg jezior: Łebsko (7,2 tys. ha), Gardno (2,5 tys. ha), Dołgie Wielkie (156 ha) i Dołgie Małe (6,2 ha). Obecny obszar parku stanowił dawniej zatokę morską. W wyniku działania fal morskich i wiatru, zatoka została oddzielona od morza mierzeją Gardneńsko-Łebską. W ten sposób powstały jeziora przymorskie. Charakterystycznymi elementami parku są jeziora przymorskie, bagna, łąki, torfowiska, nadmorskie bory i lasy, a przede wszystkim wydmowy pas mierzei z ruchomymi wydmami. Symbolem Słowińskiego Parku Narodowego jest mewa srebrzysta (Larus argentatus).
Szczególne wartości przyrodnicze i naukowe zadecydowały o uznaniu Słowińskiego Parku Narodowego przez UNESCO w 1977 r. za światowy rezerwat biosfery i włączeniu go do realizacji programu MAB. W 1995 r. park został wpisany na listę terenów chronionych konwencją ramsarską o obszarach wodno-błotnych o międzynarodowym znaczeniu przyrodniczym. W 2004 r. park został powiększony o 146,75 km², w tym 110 km² wód Bałtyku, i od tej pory zajmuje powierzchnię 327,44 km².
Międzynarodowy Program „Człowiek i Biosfera” (ang. Man and the Biosphere, skr. MAB), zapoczątkowany został na Konferencji Generalnej UNESCO w 1971 r., kiedy sformułowano jego podstawy programowe. Zadaniem programu jest osiągnięcie trwałej równowagi pomiędzy często sprzecznymi celami jak zachowanie różnorodności biologicznej, wspieranie rozwoju zasobów ludzkich, utrzymanie wartości kulturowych. Narzędziem w realizacji statutowych zadań jest tworzona w ramach programu międzynarodowa Sieć Rezerwatów Biosfery. Rezerwaty biosfery są to miejsca, gdzie cele programu „Człowiek i biosfera” zostały osiągnięte i służą do zaznaczania w świadomości społecznej roli powiązań pomiędzy różnorodnością ekologiczną i społeczno-kulturową. Do 2009 r. sieć składała się z 553 takich obiektów w 107 krajach świata.
Do polskich rezerwatów biosfery wpisanych na listę UNESCO należą: Rezerwat Biosfery Babia Góra (1976, rozszerzenie 2001), Rezerwat Biosfery Białowieża (1976, rozszerzenie 2005), Rezerwat Biosfery „Jeziora Mazurskie” (2017, wcześniej Rezerwat Biosfery Jezioro Łuknajno – 1976), Słowiński Rezerwat Biosfery (1976), Międzynarodowy Rezerwat Biosfery „Karpaty Wschodnie” (1992/1998), Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Karkonosze/Krkonoše” (1992), Tatrzański Transgraniczny Rezerwat Biosfery (1992, rozszerzenie 2019), Rezerwat Biosfery Puszcza Kampinoska (2000), Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Polesie Zachodnie” (2002/2012), Rezerwat Biosfery Bory Tucholskie (2010) oraz Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Roztocze” (2019).
Celem rezerwatów biosfery jest ochrona różnorodności biologicznej i poprawa zdolności obserwowania zmian ekologicznych zachodzących na Ziemi. Wykorzystywane są również do uświadamiania społeczeństwu powiązań istniejących pomiędzy różnorodnością ekologiczną i kulturową. Status rezerwatu nadawany jest przez Międzynarodową Radę Koordynacyjną MAB na wniosek komitetów narodowych poszczególnych państw członkowskich. Każdy rezerwat podlega prawodawstwu kraju, na terenie którego się znajduje.
Rezerwaty biosfery pełnią trzy zasadnicze funkcje:
Konwencja ramsarska (ang. Ramsar Convention on Wetlands) – potoczna nazwa układu międzynarodowego dotyczącego ochrony przyrody, który został podpisany 2 lutego 1971 r. podczas konferencji w irańskim kurorcie Ramsar nad brzegiem Morza Kaspijskiego. Konwencja weszła w życie 21 grudnia 1975 r. Pełna jej nazwa brzmi: „Konwencja o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe, zwłaszcza jako środowisko życiowe ptactwa wodnego”. Celem porozumienia jest ochrona i utrzymanie w niezmienionym stanie obszarów określanych jako „wodno-błotne”. Szczególnie chodzi o populacje ptaków wodnych zamieszkujących te tereny lub okresowo w nich przebywające. W czerwcu 2011 r. objęte konwencją ramsarską były 1933 obszary o łącznej powierzchni ponad 189 mln hektarów. Do tej pory podpisało ją 171 państw. Polska ratyfikowała konwencję w 1978 r. Za wdrażanie w Polsce postanowień konwencji ramsarskiej odpowiedzialny jest Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska.
Największą wartością Słowińskiego Parku Narodowego nie są flora i fauna, ale przyroda nieożywiona – wydmy, zwłaszcza te wędrujące, moreny, mierzeje, jeziora, torfowiska, plaże. Zachodzą tu dynamiczne procesy niszczenia i tworzenia, a przykładem może być odsłonięcie wiosną 2016 r. lasu zasypanego kilka tysięcy lat temu przez wędrujące wydmy.
Pierwotny obraz mierzei Gardneńsko-Łebskiej był inny niż obecnie. Około 2 tys. lat temu była ona pokryta lasem dębowo-bukowym. Wycięcie lasów, pożary oraz wypas zwierząt domowych spowodowały zniszczenia pokrywy glebowej, a tym samym uruchomienie wydm. Pod wpływem wiatru wydmy wędrują na wschód, zasypując w całości napotkane lasy. Ustępujące od zachodu wydmy odsłaniają martwe lasy i zarysy dawnych wydm oraz gleby kopalne. Największe pole wydmowe ma około 500 ha. Szczególne wartości przyrodnicze Słowińskiego Parku Narodowego stanowią różnorodne zespoły roślinne, a głównie naturalne ciągi sukcesyjne – od pionierskich roślin pojawiających się na plaży do typowych nadmorskich borów bażynowych we wszystkich postaciach. W parku występuje m.in. wydmuchrzyca piaskowa, a innymi gatunkami pionierskimi są rukwiel nadmorska i honkenia piaskowa. Spośród lasów parku 80% stanowią bory.
Ogółem w Parku występuje około 920 gatunków roślin naczyniowych, 165 gatunków mszaków, 500 gatunków glonów, 424 gatunki grzybów, z których 46 jest objętych ochroną ścisłą, a 15 częściową. Należą do nich m.in. widłaczek torfowy, mikołajek nadmorski, zimoziół północny, rosiczka okrągłolistna, storczykowate, długosz królewski, poryblin jeziorny oraz malina moroszka – relikt polodowcowy. Z ciekawszych gatunków grzybów występują m.in. smardz, czasznica olbrzymia, siedzuń sosnowy i sromotnik bezwstydny; stwierdzono ogólnie ponad 500 ich gatunków. Z porostów, których odnotowano około 250 gatunków, występują m.in. chronieni przedstawiciele rodzajów Usnea (brodaczka) i Bryoria (włostka).
Spośród fauny parku najcenniejsze jest bogactwo gatunków ptaków. Decyduje o tym różnorodność środowisk oraz położenie parku na trasie przelotów ptaków. Występuje tu około 260 gatunków ptaków, z czego 170 gatunków wyprowadza lęgi (pozostałe zimują lub pojawiają się na przelotach), w tym tak rzadkie, jak: orzeł bielik (Haliaeetus albicilla), puchacz (Bubo bubo), bocian czarny (Ciconia nigra), kormoran (Phalacrocorax carbo), ohar (Tadorna tadorna), zimorodek (Alcedo atthis) i batalion (Philomachus pugnax). Podczas jesiennych i wiosennych przelotów przelatują tędy gatunki z północy, a niektóre zimują; na przelotach obserwowany jest biegus rdzawy (Calidris canutus). Występują także mewy srebrzyste (Larus argentatus), kuliki wielkie (Numenius arquata), krwawodziób (Tringa totanus), bekas kszyk (Gallinago gallinago), gęgawa (Anser anser), głowienka (Aytha ferina) i żurawie (Grus grus). Natomiast w lasach można spotkać orła przedniego (Aquila chrysaetos), rybołowa (Pandion haliaetus) i sowy – m.in. puchacza i włochatkę (Aeogolius funereus). Ze szponiastych występują także m.in. orlik krzykliwy (Clanga pomarina), błotniaki (Circus spp.) i kania ruda (Milvus milvus). Obserwowano również bardzo rzadko zalatującego świergotka szponiastego (Anthus richardi).
W parku żyją również owady na czele z rzadkimi motylami, chrząszczami i skoczogonkami, z płazów znajdziemy ropuchy i żaby. Odnotowano 490 gatunków owadów, w tym ściśle chronione chrząszcze Carabus (15 gatunków), pływaka lapońskiego, kozioroga bukowca, tęcznika mniejszego oraz pachnicę dębową; z ważek występuje 5 gatunków o ochronie ścisłej, z trzmieli i motyli po 3 gatunki. Występuje 10 gatunków płazów, w tym ropucha szara (Bufo bufo) i ropucha paskówka (Epidalea calamita), żaba trawna (Rana temporaria), żaba moczarowa (Rana arvalis), żaba jeziorkowa (Rana lessonae), żaba wodna (Rana esculenta) i żaba śmieszka (Rana ridibunda), grzebiuszka ziemna (Pelobates fuscus), traszka grzebieniasta (Triturus cristatus) oraz traszka zwyczajna (T. vulgaris). Stwierdzono 5 gatunków gadów, są to jaszczurka zwinka (Lacerta agilis), jaszczurka żyworodna (L. vivipara), padalec zwyczajny (Anquis fragilis), zaskroniec zwyczajny (Natrix natrix) oraz żmija zygzakowata (Vipera berus).
Ze ssaków wymienić można umieszczone w Polskiej Czerwonej Księdze Zwierząt gatunki, jak rzęsorek mniejszy (Neomys anomalus), nietoperze: mroczek posrebrzany (Vespertilio murinus), borowiec wielki (Nyctalus noctula) i mopek zachodni (Barbastella barbastellus), morświn (Phocoena phocoena) i foka szara (Halichoerus grypus). Spotykane są również rzadkie w całej Europie gatunki, jak bóbr europejski (Castor fiber), wydra europejska (Lutra lutra), 10 gatunków nietoperzy, lis rudy (Vulpes vulpes), borsuk europejski (Meles meles), zając szarak (Lepus europaeus), sarna europejska (Capreolus capreolus) i jeleń europejski (Cervus elaphus).
Ochroną ścisłą objęto łącznie 53,92 km² powierzchni Słowińskiego Parku Narodowego. Na terenie parku utworzono następujące obszary ochrony ścisłej: Bielice (3,71 ha) celem ochrony specyficznego ciągu rozwojowego gleb – bielic żelazisto-próchnicznych; Bory Torfowe (3,71 ha) celem ochrony boru bagiennego na torfowisku wysokim; Gackie Lęgi (125,60 ha) celem ochrony miejsc lęgowych i żerowisk różnych gatunków ptaków, m.in. kaczek, mew i ptaków drapieżnych; Gardnieńskie Lęgi (382,35 ha) celem ochrony miejsc lęgowych i żerowisk batalionów, biegusów, brodźców, kaczek, mew i rybitw; Dołgie Małe (6,45 ha) i Dołgie Wielkie (146,75 ha) celem ochrony jezior wraz z otaczającymi zbiorowiskami szuwarowymi oraz torfowiskiem przejściowym; Klukowe Buki (76,40 ha) celem ochrony znajdujących się u zachodniego brzegu Jeziora Łebsko reliktowego lasu bukowo-dębowego; Klukowe Lęgi (835,21 ha) celem ochrony miejsc lęgowych i żerowisk batalionów, biegusów, brodźców, kaczek, mew i rybitw; Mierzeja (3.583,19 ha) celem ochrony pasma zalesionych wydm znajdujących się na obszarze Mierzei Łebskiej, oddzielających jeziora Łebsko i Gardno od akwenu Morza Bałtyckiego (od Łeby do Rowów); Moroszka (56,28 ha) celem ochrony stanowiska rzadko występującej w Polsce maliny moroszki stanowiącej gatunek reliktowy; Olszyna (19,18 ha) celem ochrony znajdującego się u południowego brzegu Jeziora Łebsko fragmentu olsu rosnącego na torfowisku niskim; Wyspa Kamienna (0,16 ha) celem ochrony miejsc lęgowych kormorana czarnego i mewy srebrzystej; Żarnowskie Lęgi (82,47 ha) celem ochrony miejsc lęgowych i żerowisk kaczek, mew i ptaków drapieżnych.
Wokół Słowińskiego Parku Narodowego utworzono otulinę o powierzchni 30.220 ha, w obrębie której położone były następujące rezerwaty przyrody: Mierzeja Sarbska (546,95 ha) utworzony w 1976 r. obejmuje nadmorskie ruchome wydmy paraboliczne, bór bażynowy, dobrze zachowane płaty brzezin i borów bagiennych oraz olsów, a także unikatowe na polskim wybrzeżu zbiorowiska w międzywydmowych zagłębieniach deflacyjnych (częściowo w obrębie otuliny); Bagna Izbickie (847,51 ha) utworzony w 1982 r. w celu ochrony i zachowania rozległego torfowiska wysokiego typu bałtyckiego z występującymi na nim ekosystemami wrzosowiskowymi, mszarnymi, bagiennymi i leśnymi; Jałowce (1,29 ha) utworzony w 1984 r. w celu zachowania skupienia wyjątkowo okazałych jałowców pospolitych; Las Górkowski (99,30 ha) utworzony w 1984 r. w celu ochrony głównie boru bagiennego i zespołu leśnych torfowisk; Nowe Wicko (24,45 ha) utworzony w 1984 r. w celu ochrony zarastającego jeziora eutroficznego z okolicznymi zbiorowiskami szuwarowymi i brzeziną bagienną oraz Rowokół (562,81) utworzony w 1984 r. w celu zachowanie zalesionego wzgórza Rowokół w równinnym krajobrazie Pobrzeża Słowińskiego, przełomowego odcinka rzeki Łupawy, odosobnionych stanowisk lasów bukowych i mieszanych oraz pozostałości słowiańskich grodzisk i miejsc kultowych. Rezerwat przyrody Rowokół leżał w granicach eksklawy Słowińskiego Parku Narodowego (tzw. Uroczyska Rowokół) i został zlikwidowany w 2004 r. wskutek powiększenia granic parku i jego otuliny).
Na terenie Słowińskiego Parku Narodowego znajduje się wzgórze Rowokół o wysokości 115 m n.p.m. – najwyższe wzniesienie na Pobrzeżu Słowińskim, święta góra Kaszubów, z wieżą widokową i ścieżką przyrodniczą, pozwalającą na zapoznanie się z bogactwem przyrodniczym oraz historyczno-kulturowym wzniesienia wraz z jego najbliższym otoczeniem. W 1984 r. wzgórze Rowokół i jego okolice objęto ochroną w formie rezerwatu przyrody „Rowokół” o powierzchni 562,81 ha, mającego na celu ochronę bukowo-jodłowego lasu na stokach wzgórza moreny czołowej. Obecnie obszar ten nie jest chroniony w formie rezerwatu, lecz stanowi enklawę Słowińskiego Parku Narodowego (tzw. uroczysko Rowokół), należącą do Obwodu Ochronnego Smołdzino. Pod względem geologicznym Rowokół należy do ciągu wzgórz, będących morenami czołowymi subfazy gardzieńskiej. Ten ciąg wzgórz odpowiada ostatniemu postojowi lądolodu skandynawskiego na ziemiach polskich.
Temu punktowi, górującemu na okolicą, od dawna przypisywano szczególne, magiczne znaczenie. Już w czasach pogańskich na jego szczycie znajdowała się mała świątynia ku czci boga Swarożyca, przy której co noc rozpalano ognisko wskazujące rybakom drogę do pobliskiego portu. Na jej miejscu, w początkach średniowiecza, wybudowano kaplicę pod wezwaniem św. Mikołaja – patrona rybaków, marynarzy i piratów. Słynęła ona z cudownego obrazu i była ośrodkiem kultu maryjnego, podobnie jak niedalekie wzniesienia Góry Chełmskiej oraz Świętej Góry w Polanowie. Światła zapalane na szczycie wieży wznoszącej się nad kaplicą, tak jak ogniska za czasów pogańskich, pełniły rolę latarni morskiej. Z górą związane są liczne mity i legendy: zatopione dzwony, gorejące pieniądze, przerzucane głazy, skarb Bandemerów – w większości przywiezione w ten rejon przez niemieckich osadników.
We wsi Czołpino znajduje się powstałe w 1974 r. Muzeum Słowińskiego Parku Narodowego (do 2019 r. siedziba muzeum mieściła się w Smołdzinie). Ekspozycja muzeum poświęcona jest ekosystemom, występującym na terenie parku: morzu, plaży, wydmom, lasowi i jeziorom. W ramach wystawy prezentowana jest fauna i flora parku oraz eksponaty pochodzące z wykopalisk archeologicznych na jego terenie. Muzeum posiada dwie filie: w Łebie-Rąbce oraz w Rowach. Wystawa w Rąbce została otwarta w 1992 r. Aktualnie ekspozycja filii poświęcona jest przede wszystkim wydmom, ze szczególnym uwzględnieniem procesów zachodzących na Mierzei Łebskiej (geneza, formy ekspansji, kształty). Ponadto ukazane są występujące na wydmach rośliny i zwierzęta. Filia w Rowach wraz z wystawą powstała w 2002 r. Prezentowana w niej ekspozycja nosi nazwę „Plaża – cztery pory roku” i jest poświęcona przeobrażeniom oraz procesom, jakie zachodzą w tym środowisku podczas roku kalendarzowego.
Na północ od osady Czołpino znajduje się latarnia morska. Wieża usytuowana jest na najwyższej zalesionej wydmie w Słowińskim Parku Narodowym na wysokości 56 m n.p.m. Latarnia stanowi jedną z jedenastu stacji brzegowych na polskim wybrzeżu systemu AIS-PL projektu HELCOM, który umożliwia automatyczne monitorowanie ruchu statków w strefie przybrzeżnej. Latarnia morska Czołpino sąsiaduje od zachodu z latarnią morską w Ustce, a od wschodu z latarnią morską Stilo. Antena stacji w Czołpinie ma wysokość 75 m. Latarnię zbudowano w 1875 r. na podstawie planów z 1872 r. opracowanych przez niemieckiego inżyniera E. Kummera. Trudne warunki terenowe sprawiły, że cały materiał budowlany musiał być dostarczony drogą morską za pomocą barek. W ciągu trzech lat powstała okrągła wieża z czerwonej licowanej cegły, której średnica u podstawy wynosi 7 m a poniżej galerii 6,2 m. W 1993 r. latarnia morska oraz tzw. „Osada Latarników” zostały wpisane do rejestru zabytków.
Park posiada duże wartości etnograficzne. Tutaj najdłużej przetrwała grupa etniczna Kaszubów – Słowińców. Dla upamiętnienia ich wielowiekowych oporów przed germanizacją, nadano parkowi nazwę Słowiński, a we wsi Kluki koło Smołdzina utworzono mały skansen (Zagrodę Słowińską). Obecnie znajduje się tu Muzeum Wsi Słowińskiej (kaszub. Mùzeum Słowińsczi Wsë) – oddział Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku. Placówka zapoczątkowała swoją działalność w 1963 r., organizując w jednej z zagród, zbudowanej w połowie XIX w. i zachowanej w miejscu pierwotnej lokalizacji stałą ekspozycję prezentującą kulturę Słowińców – ludności zamieszkałej niegdyś nad jeziorami Gardno i Łebsko.