PARK NARODOWY „BORY TUCHOLSKIE”
Park Narodowy „Bory Tucholskie” obejmuje tereny na Równinie Charzykowskiej, w dorzeczu górnego biegu Brdy, na północ od Chojnic, na wysokości 120-145 m n.p.m. w obecnym województwie pomorskim. W miejsce Zaborskiego Parku Krajobrazowego o powierzchni około 370 km² w 1996 r. został utworzony park narodowy o powierzchni 4.789 ha. Wokół obszaru parku wyznaczona została strefa ochronna, zwana otuliną o powierzchni 12.981 ha. Siedzibą parku jest miejscowość Charzykowy, położona 3 km od Chojnic. Symbolem parku jest głuszec. Park wchodzi w skład utworzonego w 2010 r. Rezerwatu Biosfery „Bory Tucholskie” o powierzchni 3.195 km², swoim zasięgiem obejmując największy kompleks leśny w Polsce – Bory Tucholskie.
Powierzchnia leśna parku obejmuje jedynie 1,9% całkowitej powierzchni leśnej Borów Tucholskich. Stanowi to obszar o powierzchni 3.800 ha, zajmujący blisko 83% powierzchni parku. Dominują siedliska borowe, zajmujące 98% spośród wszystkich siedlisk leśnych. Wody zajmują 11,5% powierzchni parku. W jego obrębie znajduje się 21 jezior, z których największe i najgłębsze to Jezioro Ostrowite o powierzchni 272 ha. Siedem z nich jest ze sobą połączone i tworzy ciąg nazwany „Strugą Siedmiu Jezior”, stanowiący niewielką rzekę o długości 13,9 km. Cztery jeziora – Wielkie Gacno, Małe Gacno, Nierybno i Głuche – to jeziora lobeliowe. Ochroną ścisłą objęto 7% powierzchni parku. Utworzono tu 10 obszarów ochrony ścisłej. Tylko dwa z nich są udostępnione do zwiedzania: Małe Gacno i Kacze Oko. Pozostałe to: Głuche, Olbracht, Rybie Oko, Kocioł, Kociołek, Błotko, Nierybno i Półwysep na Jeziorze Ostrowie.
Urozmaicony krajobraz polodowcowy z równinami sandrowymi, na których wytworzyły się ubogie gleby piaszczyste, miejscami przechodzące w lotne piaski oraz jeziorami rynnowymi. Mozaika zbiorowisk leśnych i torfowiskowych, obfitość (11% powierzchni parku) wód powierzchniowych; unikatowa zlewnia rzeczki Ostrowicka Struga (Mielnica), wypływającej z północnej zatoki jeziora Ostrowite, zwana „Strugą Siedmiu Jezior” (najcenniejsze fragmenty, około 300 ha, planowane do objęcia ochroną ścisłą), 39 malowniczych jezior (największe Ostrowite), zwykle rynnowych, wiele jezior tzw. lobeliowych (oligotroficznych), o krystalicznie czystej wodzie, bogactwo jeziorek dystroficznych otoczonych swoistą roślinnością torfowiskową, nasuwającą się na taflę wody.
Bogato reprezentowana jest flora i fauna. W szacie roślinnej parku dominują lasy (ok. 89% powierzchni parku), ze zdecydowaną przewagą borów sosnowych, z niewielką domieszką świerka, buka, dębu bezszypułkowego. Reliktowe gatunki borealne, np. chamedafne północna (na zdjęciu po lewej), zimoziół północny. W parku stwierdzono występowanie ok. 22% wszystkich znanych gatunków mchów Polski i 11% znanych gatunków wątrobowców, a także ponad 200 gatunków porostów (33% odnotowanych w kraju), w tym Usnea hirtella, gatunek który był uznany za wymarły na terenie Polski; mnogość mchów i grzybów. Wśród roślin naczyniowych stwierdzono 634 gatunki. Należą one do 96 rodzin, spośród których najliczniej reprezentowane są wiechlinowate (trawy), astrowate, turzycowate, motylkowate i różowate. 34 rodziny są w parku reprezentowane tylko przez jeden gatunek.
W wodach jezior rośnie poryblin jeziorny, a także lobelia jeziorna, która w Polsce występuje w 130 jeziorach Pojezierza Pomorskiego. Inny oligotroficzny przedstawiciel flory jezior parku to elisma wodna. Niektóre z roślin mogą rosnąć także i w wodach dystroficznych – zalicza się do nich grążel drobny. W czterech jeziorach lobieliowych parku występują grzybienie północne; w niektórych jeziorach mezotroficznych wywłócznik skrętoległy. W parku lub jego sąsiedztwie mają także stanowiska takie rośliny jak wierzba borówkolistna, brzoza niska, skalnica torfowiskowa, chamedafne północna, turzyca strunowa, turzyca bagienna, lipiennik Loesela, przygiełka brunatna, kukułka Ruthego. Do reliktów glacjalnych należy m.in. mszar nastroszony z mchów, zaś z roślin naczyniowych 5 gatunków: bagno zwyczajne, borówka bagienna, bażyna czarna, zimoziół północny, trzcinnik prosty. W obszarach leśnych rosną dwie sasanki: sasanka wiosenna i sasanka otwarta.
Bory Tucholskie posiadają bogatą awifaunę – z gadów bardzo rzadki żółw błotny, ze ssaków bóbr i wydra. Żyje tutaj wiele typowych gatunków ssaków leśnych, m.in. dzik, sarna, jeleń, rzadziej łoś i daniel oraz lis, borsuk i wilk, a także wiele gatunków ptaków, w większości lęgowych, m.in. bielik, myszołów, jastrząb, krogulec, pustułka, kobuz, puchacz, żuraw, gągoł oraz płazy (żaby: wodna i trawna, ropuchy) i gady (zaskroniec, padalec, jaszczurka zwinka i żmija zygzakowata). Obfity świat owadów, zwłaszcza motyli i chrząszczy. W wodach bogactwo gatunkowe ryb, m.in. karp, karaś, sielawa, lipień oraz pstrąg potokowy i tęczowy.
Najliczniej w parku występują stawonogi. Reprezentowane są m.in. przez 42 gatunki motyli dziennych (w tym czerwończyk nieparek), 17 gatunków mrówek (np. zbójnica krwista i mrówka rudnica), 45 gatunków ważek (w tym trzepla zielona i łunica czerwona) i 104 gatunki pszczół (np. lepiarka jedwabniczka). W jeziorach połączonych Strugą stwierdzono 28 gatunków ryb; 7 spośród nich – węgorz europejski, szczupak, lin, okoń, leszcz, płoć i kleń – występuje w każdym z nich. Dwa gatunki, koza pospolita oraz różanka pospolita (tu podgatunek Rhodeus sericeus amarus), objęte są ochroną. W wyniku zarybień obszar parku zamieszkują obce gatunki ryb, np. tołpyga biała. Odnotowano 11 gatunków płazów, m.in. żabę jeziorkową i 5 gatunków gadów (m.in. jaszczurkę żyworodną) oraz 37 gatunków ssaków, w tym jelenia szlachetnego, ryjówkę malutką i zająca szaraka.
W parku gniazduje 86 gatunków ptaków, a stwierdzono ich ogólnie 114, z 14 rzędów. Najwięcej – 55 z rzędu wróblowych; 13 z rzędu blaszkodziobych. Do wróblowych parku należą np. świstunka leśna, piecuszek, muchołówka żałobna i krzyżodziób świerkowy, zaś do blaszkodziobych m.in. łabędź krzykliwy, cyraneczka, gęś zbożowa i tracz bielaczek. Spośród rzędów siewkowych i szponiastych w parku występuje po 9 gatunków. Z siewkowców można wymienić słonkę, brodźca piskliwego i mewę srebrzystą, zaś ze szponiastych bielika i błotniaka stawowego. Występuje tu także wodnik zwyczajny, żuraw zwyczajny i łyska zwyczajna. Sowy występujące na terenie parku to: puchacz, sóweczka, puszczyk zwyczajny i włochatka. Łącznie wykazano obecność 130 gatunków ptaków, z czego 98 gatunków jest lęgowych. Ochronie prawnej podlega zdecydowana większość z nich, bo aż 121 gatunków, natomiast 24 gatunki znajdują się w załączniku I Dyrektywy Ptasiej. W logo parku znajduje się siedzący na gałęzi sosny głuszec, jednak ptak ten od dłuższego czasu nie występuje na terenach, które obecnie zajmuje park. Prawdopodobnie ostatni przedstawiciel tego gatunku zamieszkujący Bory Tucholskie został odstrzelony w 1975 r.
W pobliżu parku, we wsi Jarcewo, znajduje się zespół pałacowo-parkowy z XIX w. z pomnikowymi drzewami, w Klonowie wyłuszczarnia nasion z początku XX w., przerabiająca sosnowe szyszki z całego kraju. W parku wytyczono liczne szlaki turystyczne i dwie ścieżki przyodnicze: „Struga Siedmiu Jezior” i „Jezioro Gacna”.
BORY TUCHOLSKIE
W 2010 r. UNESCO uznało Park Narodowy „Bory Tucholskie” wraz z czterema parkami krajobrazowymi i terenami przyległymi za Rezerwat Biosfery „Bory Tucholskie” i włączyło go do realizacji programu MAB. Strefę rdzenną rezerwatu stanowi Park Narodowy „Bory Tucholskie” oraz 25 rezerwatów przyrody stanowiących najcenniejsze przyrodniczo obiekty całego regionu Borów Tucholskich: Dolina Rzeki Brdy, Bagna nad Stążką, Źródła Stążki, Jezioro Piaseczno, Brzęki im. Zygmunta Czubińskiego, Miedzno, Cisy Staropolskie im. Leona Wyczółkowskiego, Jezioro Laska, Mętne, Bór Chrobotkowy, Bagno Stawek, Jezioro Ciche, Jezioro Małe Łowne, Piecki, Cisy nad Czerską Strugą, Kręgi Kamienne, Jezioro Zdręczno, Krwawe Doły, Dury, Jeziorka Kozie, Jezioro Nawionek, Ustronie, Bagno Grzybna, Jelenia Góra, Martwe. Łączna powierzchnia strefy rdzennej wynosi 78,81 km². Strefę buforową tworzą przede wszystkim cztery parki krajobrazowe, z wyłączeniem powierzchni występujących w nich rezerwatów przyrody, które stanowią strefę rdzenną. W skład tej strefy wchodzą: Wdzydzki Park Krajobrazowy, Tucholski Park Krajobrazowy, Zaborski Park Krajobrazowy oraz Wdecki Park Krajobrazowy. Powierzchnia strefy buforowej wynosi 1.126,35 km². Strefę tranzytową tworzą obszary 22 gmin (13 z województwa kujawsko-pomorskiego i 9 z województwa pomorskiego) oraz miasta Tuchola, z wyłączeniem terenów wchodzących w skład parku narodowego i parków krajobrazowych. W skład tej strefy wchodzą obszary następujących gmin: Bukowiec, Cekcyn, Drzycim, Gostycyn, Jeżewo, Kęsowo, Lniano, Lubiewo, Osie, Śliwice, Świekatowo, Tuchola i Warlubie (woj. kujawsko-pomorskie) oraz Brusy, Chojnice, Czersk, Dziemiany, Karsin, Konarzyny, Kościerzyna, Lipusz, Stara Kiszewa (woj. pomorskie). Powierzchnia strefy tranzytowej wynosi 2.068,65 km².
Rezerwat Biosfery „Bory Tucholskie” o powierzchni 3.195 km² jest największym polskim rezerwatem biosfery, a swoim zasięgiem obejmuje największy kompleks leśny w Polsce – Bory Tucholskie.
Międzynarodowy Program „Człowiek i Biosfera” (ang. Man and the Biosphere, skr. MAB), zapoczątkowany został na Konferencji Generalnej UNESCO w 1971 r., kiedy sformułowano jego podstawy programowe. Zadaniem programu jest osiągnięcie trwałej równowagi pomiędzy często sprzecznymi celami jak zachowanie różnorodności biologicznej, wspieranie rozwoju zasobów ludzkich, utrzymanie wartości kulturowych. Narzędziem w realizacji statutowych zadań jest tworzona w ramach programu międzynarodowa Sieć Rezerwatów Biosfery. Rezerwaty biosfery są to miejsca, gdzie cele programu „Człowiek i biosfera” zostały osiągnięte i służą do zaznaczania w świadomości społecznej roli powiązań pomiędzy różnorodnością ekologiczną i społeczno-kulturową. Do 2009 r. sieć składała się z 553 takich obiektów w 107 krajach świata.
Do polskich rezerwatów biosfery wpisanych na listę UNESCO należą: Rezerwat Biosfery Babia Góra (1976, rozszerzenie 2001), Rezerwat Biosfery Białowieża (1976, rozszerzenie 2005), Rezerwat Biosfery „Jeziora Mazurskie” (2017, wcześniej Rezerwat Biosfery Jezioro Łuknajno – 1976), Słowiński Rezerwat Biosfery (1976), Międzynarodowy Rezerwat Biosfery „Karpaty Wschodnie” (1992/1998), Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Karkonosze/Krkonoše” (1992), Tatrzański Transgraniczny Rezerwat Biosfery (1992, rozszerzenie 2019), Rezerwat Biosfery Puszcza Kampinoska (2000), Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Polesie Zachodnie” (2002/2012), Rezerwat Biosfery Bory Tucholskie (2010) oraz Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Roztocze” (2019).
Celem rezerwatów biosfery jest ochrona różnorodności biologicznej i poprawa zdolności obserwowania zmian ekologicznych zachodzących na Ziemi. Wykorzystywane są również do uświadamiania społeczeństwu powiązań istniejących pomiędzy różnorodnością ekologiczną i kulturową. Status rezerwatu nadawany jest przez Międzynarodową Radę Koordynacyjną MAB na wniosek komitetów narodowych poszczególnych państw członkowskich. Każdy rezerwat podlega prawodawstwu kraju, na terenie którego się znajduje.
Rezerwaty biosfery pełnią trzy zasadnicze funkcje:
Bory Tucholskie są po Puszczy Białowieskiej największym obszarem leśnym w Polsce i zajmują powierzchnię około 1.200 km². Rozciągają się na piaskach sandrowych Równiny Tucholskiej nad środkową Brdą oraz w dorzeczu Wdy. Południową granicę stanowi Jezioro Koronowskie, północną – ciąg jezior z Jeziorem Wdzydze. Pod względem morfologicznym obszar stanowi zróżnicowaną równinę sandrową, poprzecinaną obniżeniami wytopiskowymi i dolinami rzek Brdy, Wdy, Mątawy i górnego odcinka Wierzycy. Na ukształtowanie rzeźby decydujący wpływ wywarł ostatni lądolód skandynawski. W czasie postoju lądolodu przy krawędzi lodowej tworzyły się pagórki i wzgórza morenowe zbudowane z iłów, piasków i żwirów z głazami. Z piasków tych w okresie bardziej suchym powstały liczne drobne wzniesienia, a przede wszystkim wydmy, występujące zwłaszcza w dolinie Brdy (Wielkiego Kanału Brdy) i Mątawy.
Typowy element obszaru Borów Tucholskich stanowią – w większości wąskie, długie, o stromych zboczach, głębokie, wyżłobione przez wody lodowcowe – jeziora rynnowe. Do największych z nich należą jeziora: Kałębie (466,3 ha), Radodzierz (246,4 ha) i Borzechowskie (237,7 ha). Znaczne powierzchnie zajmują także sztuczne zbiorniki: Jezioro Koronowskie (1.560 ha), Jezioro Zapora (645,6 ha) i Jezioro Żurskie (500 ha). Środkiem Borów Tucholskich, w dolinach o wysokich i stromych zalesionych brzegach płyną malownicze, wykorzystywane przez kajakarzy rzeki Brda i Wda, charakteryzujące się dużym spadkiem (0,65 i 0,72‰) oraz licznymi zwężeniami i zakolami. Do uprawiania turystyki kajakowej nadają się również mniejsze rzeki: Bielska Struga, Czerska Struga, Studzienicka Struga, Święta Struga i Struga Brzezianek oraz Kałębnica, Kamionka i Niechwaszcz.
Pierwotny drzewostan Borów Tucholskich stanowiły lasy bukowo-sosnowe. Duże połacie porastały także dęby, graby, osiki i lipy. Liczne wojny toczone w Puszczy Tucholskiej w XVII i na początku XVIII w., głównie jednak rabunkowa gospodarka starostów, a później zaborcy pruskiego – nadmierna eksploatacja drewna, uzupełnienie wyrębów czystą sosną – spowodowały utratę puszczańskiego charakteru Borów. Na zmianę ich struktury wpłynęły dodatkowo pożary, osadzanie na wykarczowanych enklawach leśnych kolonistów niemieckich, inwazje szkodliwych owadów leśnych (np. w latach 1922-24 strzygoni chojnówki, a w latach 1978-82 brudnicy mniszki). Obecnie siedliska borowe zajmują ponad 95% powierzchni Borów Tucholskich. Lasy porastające piaski sandrowe składają się prawie w całości z monokultury sosnowej typu czernicowego.
Monotonię lasów sosnowych urozmaicają drzewostany z domieszką brzozy brodawkowatej, dębu szypułkowego i osiki oraz grabu i buka, z bogatym podszyciem na żyźniejszych gliniastych glebach. W miejscach podmokłych często występuje także olsza. Na obszarach ogołoconych z lasów występują tzw. pustacie wrzosowiskowe, zarastające rynny jeziorne, przekształcające się w torfowiska lub bogate w roślinność łąki. W kilku wyodrębnionych rezerwatach przyrody objęto ochroną m.in. największe w Polsce skupisko cisów. Wśród flory parku wiele zachowanych reliktów roślinnych z okresu borealnego (m.in. brzoza niska, zimoziół północny). W bogatych ongiś w zwierzynę borach nie ma już turów, występujących tu jeszcze w XVI w., a wilki należą do rzadkości. Ze zwierzyny płowej występują: sarny, jelenie, dziki, w części wschodniej także daniele. Z ptaków w ostępach zachowały się: orzeł bielik, rybołów, żuraw, kormoran, łabędź niemy, cietrzew, czapla siwa, głuszec, puchacz i bocian czarny.
Najstarsze ślady zasiedlenia pochodzą z okresu neolitu (4000-1800 lat p.n.e.), kiedy napłynęła tu ludność pochodzenia naddunajskiego przynosząc umiejętność uprawiania roli, hodowli zwierząt domowych i garncarstwa. Prasłowiańska kultura łużycka wkroczyła w epoce brązu (1700-650 p.n.e.) i żelaza (650 p.n.e. – 550 n.e.).
W okresie kształtowania się państwowości polskiej Bory wchodziły w skład Pomorza Gdańskiego. Po Jego zagarnięciu przez Krzyżaków w 1309 r. przez blisko 160 lat znajdowały się pod jarzmem Zakonu. Skazanie Zakonu w procesach: Inowrocławskim (1321) i Warszawskim (1339) na zwrot Polsce Pomorza nie dało efektów. Także walki w okresie Wielkiej Wojny (1409-11) i zwycięstwo pod Grunwaldem nie przyniosły odzyskania na trwałe Pomorza. Nieprzerwane nadużycia i represje Krzyżaków doprowadziły do powołania w 1440 r. Związku Pruskiego, reprezentującego odtąd wszystkie stany pruskie wobec Zakonu. W 1454 r. Związek wystąpił orężnie przeciwko Zakonowi, a król Kazimierz Jagiellończyk 6 marca 1454 r. wcielił całość ziem zakonnych do Polski. Fakty te zapoczątkowały wojnę trzynastoletnią (1454-66). Po Jej zakończeniu w wyniku drugiego pokoju toruńskiego (19 października 1466) Pomorze, obok ziemi chełmińskiej i Michałowskiej, powróciło ostatecznie jako prowincja Prusy Królewskie do Polski. Bory Tucholskie weszły wówczas w skład nowo utworzonego województwa pomorskiego. Po przypadającym na 2. połowę XV i XVI w. okresie rozwoju gospodarczego, wojny szwedzkie, a zwłaszcza potop (1655-60), podczas którego Bory Tucholskie już od końca 1655 r. dostały się pod okupację wojsk Karola Gustawa, spowodowały ich ruinę. W walce o niepodległość Borów brały również udział oddziały partyzanckie, a niebywałą brawurą odznaczył się w latach 1657-60 słynny rotmistrz Michałko z Tucholi. Wydarzenia polityczno-militarne zwłaszcza w okresie tzw. wojny północnej (1700-21), przemarsze wojsk obcych, kontrybucje, a także niewłaściwa gospodarka starostów i szlachty nie pozwoliły już na dźwignięcie się ziemi z upadku aż do końca XVIII w. W następstwie I rozbioru Polski (1772) Bory przeszły wraz z całym Pomorzem pod zabór pruski, by dopiero po 148. latach na przełomie stycznia i lutego 1920 r. odzyskać niepodległość i wejść w skład ówczesnego województwa pomorskiego.
Wrzesień 1939 r. zapisał się krwawymi walkami bitwy granicznej. Zgrupowane tu oddziały Armii „Pomorze” gen. dyw. Władysława Bortnowskiego: 9 i 27 Dywizja Piechoty, Pomorska Brygada Kawalerii, bataliony Obrony Narodowej i inne jednostki przyjęły na siebie uderzenie 4 armii gen. Hansa von Kluge, staczając bohaterskie bitwy pod Krojantami, Świekatowem, Franciszkowem, Bukowcem i Grupą. W czasie walk rozbiciu uległy 9 stycznia (częściowo) 27 DP, PBK oraz większość batalionów ON. Tylko ⅓ jednostek udało się dołączyć do głównych sił armii. W okresie okupacji obszar Borów był terenem szczególnej eksterminacji ludności polskiej. Kilkanaście tysięcy osób zostało zamordowanych lub zaginęło bez wieści. Do największych i najstraszniejszych miejsc kaźni należały: Mniszek-Grupa, Jastrzębie, Rudzki Most, Czersk i Skórcz. Odpowiedzią na terror okupanta był powszechny odruch samoobrony. Już pod koniec 1939 r. powstały w Borach zalążki pierwszych organizacji konspiracyjnych m.in. „Grunwald”, Komenda Obrońców Polski. Organizacje te weszły następnie w skład największych: Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski” (do 1942 r. „Gryf Kaszubski”), Armii Krajowej i Polskiej Armii Powstania. Od połowy 1944 r. działały na tym obszarze także grupy desantowe 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki. Pokonując szczególnie trudne warunki konspiracji (brak namiastki polskiej administracji, eksterminacja aktywu społecznego, wysiedlanie), prowadziły one obok wywiadu i sabotażu, opieki nad ludnością cywilną, pomocy dla więźniów również działalność bojową poprzez specjalne oddziały partyzanckie, dezorganizując transporty wojskowe, likwidując ugrupowania SS, Gestapo i Wehrmachtu, niszcząc lotniska.
Oswobodzenie obszaru Borów Tucholskich nastąpiło w czasie realizacji operacji pomorskiej na przełomie lutego i marca 1945 r. 1 Gwardyjski Korpus Pancerny gen. por. Michaiła Panowa wraz ze współdziałającymi armiami: 65 i 49 ze składu 2 Frontu Białoruskiego wyzwoliły Chojnice, Tucholę, silnie broniony węzeł kolejowy Laskowice, Osie i Tleń, Warlubie, Czersk oraz Skórcz i Brusy.
Ze względu na znaczną lesistość (około 45%) region odznacza się słabą gęstością zaludnienia. Na południowo-zachodnim krańcu obszaru położona jest Tuchola, na północno-wschodnim Skórcz, przy głównej arterii komunikacyjnej Czersk. Poza miastami znaczną liczbę, ludności skupiają wsie – osady Brusy, Czarna Woda, Osie i Śliwice. Podstawę gospodarki stanowi produkcja leśna – przemysł drzewny (tartaczny, meblarski oraz płyt i sklejek), a także przetwórstwo runa lejnego. Rolnictwo nie odgrywa większej roli w życiu mieszkańców regionu, z wyjątkiem enklaw o lepszej glebie na obszarach śródsandrowych płatów morenowych w rejonie Brus, Czerska i Śliwic oraz obrzeży Borów Tucholskich. Znacznie natomiast rozwinięte jest rybołówstwo i zbieractwo jagód i grzybów. Walory przyrodnicze wpływają na rozwój funkcji turystyczno-rekreacyjnej. Nadleśnictwa Czersk, Rytel, Skórcz, Zamrzenica wyznaczone zostały jako obszary leśno-wypoczynkowe. Zlokalizowano w nich pola i miejsca biwakowania oraz parkingi śródleśne. Kilkunastu miejscowościom przypisano funkcje wsi letniskowych.
Bory Tucholskie stanowią szczególnie atrakcyjny teren dla uprawiania turystyki wodnej (dużą popularnością cieszą się spływy Brdą i Wdą oraz włóczęgi kajakowe ciągami jeziornymi), pieszej (staraniem PTTK wyznakowano w latach 1954-85 ponad 450 km szlaków) i kolarskiej. Bory Tucholskie są stosunkowo dobrze zagospodarowane turystycznie. Bazę turystyczną stanowią przede wszystkim domy wycieczkowe, stanice wodne i campingi PTTK, schroniska młodzieżowe PTSM oraz kwatery prywatne.
Z uwagi na duże połacie leśne, oddalenie od Wisły, słabą sieć osadniczą (na obszarach wiejskich poniżej 30. osób na km²) na szczególną uwagę zasługują dość liczne jeszcze skupiska zabytkowego budownictwa drewnianego. Chałupy drewniane, głównie konstrukcji zrębowej lub sumikowo-łątkowej i budynki gospodarcze, przeważnie z 2. połowy XVIII i XIX w. noszą w większości cechy budownictwa kaszubskiego. Chaty zrębowe z narożnym podcieniem (przyłapem) spotkać można jeszcze w centrum Borów w Mikołajskiem i w Zazdrości, na północny zachód od Tucholi w Piastoszynie i Silnie oraz w kociewskiej stronie w Borzechowie i Osieku.
Obszar Borów Tucholskich jest dość zróżnicowany pod względem etnicznym. Pomiędzy Swornegaciam, Dziemianami, Leśnem, Wielem, Karsinem, Czerskiem i Rytlem mieszkają Zaboracy (zwani również w okolicy Brus Krëbanami lub Krubaniami). Nazwa Zaboracy wiąże się z położeniem tego obszaru „za borami” (Tucholskimi). Ma ona długoletnie tradycje: zawierają ją materiały źródłowe do dziejów Pomorza Gdańskiego – pisma książąt pomorskich: terra Zaborensis, terra Sabor. W okresie międzywojennym ukazywał się w Chojnicach miesięcznik regionalny „Zabory” poświęcony sprawom ziemi zaborskiej. Północno-centralną część Borów, głównie obszar wokół wsi Czarna Woda, Wojtal, Osówek, Osieczna i Śliwice zamieszkują Borowiacy Tucholscy. Północno-wschodni kraniec Kociewiacy. Mniejsze grupy etniczne tworzą Benedyje, Capie, Borusy mieszkający w lasach, Cekcyniorze koło Cekcyna, Patyraki na pn. od Śliwic I Konopaty pomiędzy Śliwicami i Gacnem. Istnienie zwartych etnicznie grup miało szczególne znaczenie w zachowaniu jednolitych cech narodowych w okresie silnej germanizacji Pomorza Gdańskiego w XVIII i XIX w. Borowiacy Tucholscy wyraźnie różnili się od grup ludności niemieckiej I holenderskiej zamieszkującej głównie Dolinę Dolnej Wisły. Także Kociewiacy odróżniali się od obcej ludności osiadłej na Żuławach Wiślanych.
W ostępach leśnych uprawiane jest powszechne tu niegdyś koszykarstwo, na Kociewiu m.in. w Lubichowie wyrabia się różne przedmioty z rogu. Od dawna istnieje i do dziś rozwija się ruch regionalny, polegający na kultywowaniu kaszubskiej, kociewskiej i borowiackiej pieśni i tańca oraz piśmiennictwa regionalnego.