KAMPINOSKI PARK NARODOWY
Kampinoski Park Narodowy został utworzony 16 stycznia 1959 r. na obszarze Puszczy Kampinoskiej w pradolinie Wisły, w zachodniej części Kotliny Warszawskiej, na północny-zachód od Warszawy, w obecnym województwie mazowieckim. Położony jest w bezpośrednim sąsiedztwie stolicy Polski, w Krainie Mazowiecko-Podlaskiej, w dzielnicy przyrodniczoleśnej Puszczy Kampinoskiej. Powierzchnia ogólna parku wynosi 38.544,33 ha, z czego 72,40 ha przypada na Ośrodek Hodowli Żubrów w Smardzewicach w województwie łódzkim (jest to drugi co do wielkości park narodowy w Polsce). Lasy zajmują około 29 tys. ha (75% powierzchni parku). Ochroną ścisłą objęto powierzchnię 4.638 ha (12%), w tym 3.720 ha powierzchni zajętej przez zespoły leśne. Wokół obszaru parku wyznaczona została strefa ochronna, zwana otuliną o powierzchni 37.756 ha, służąca zabezpieczeniu przyrody Kampinoskiego Parku Narodowego przed szkodliwą urbanizacją, intensywną gospodarką rolniczą i przemysłem. Eksklawę Kampinoskiego Parku Narodowego stanowi objęty ochroną czynną rezerwat przyrody „Ruska Kępa”, który bezpośrednio graniczy z Wisłą.
Kampinoski Park Narodowy reprezentuje przyrodę regionu Nizin Środkowopolskich. Krajobraz parku jest urozmaicony. Charakterystyczne są kompleksy wydmowe śródlądowe (pokryte lasami), między którymi znajdują się duże obszary bagien porośnięte drzewostanami olszowymi. Fragmenty lasu i łąk mają charakter zbliżony do naturalnego. Pierwotne zespoły leśne Puszczy Kampinoskiej zostały znacznie zniekształcone przez gospodarkę człowieka, zmalała powierzchnia zajmowana przez gatunki liściaste (głównie dąb). Obecnie w parku gatunkiem panującym jest sosna, która zajmuje 76% powierzchni leśnej.
Flora parku jest bardzo bogata, od roślinności typowej dla siedlisk suchych – wydmowych, do roślinności siedlisk bagiennych i torfowych. Naturalne zasoby flory parku obejmują około 1.245 gatunków roślin naczyniowych. Ochronie gatunkowej podlega 69 gatunków roślin, w tym objęta ochroną gatunkową chamedafne północna (Chamaedaphne calyculata) oraz m.in.: zimoziół północny (Linnaea borealis), wisienka kwaśna (Cerasus collina) i wężymord stepowy (Scorzonera purpurea). Osobliwością parku jest występowanie brzozy czarnej (Betula pendula). Stwierdzono też występowanie 120 gatunków mchów, 25 wątrobowców i 150 gatunków porostów. Dominujący w krajobrazie kontrast wydm z bagnami uwydatnia szata roślinna. Na wydmach przeważają bory sosnowe i grądy, na bagnach różne typy łąk, turzycowisk oraz zarośla i lasy olchowe. Na terenie parku występuje ponad 50 zespołów roślinnych, w tym 12 leśnych. Park prowadzi własne gospodarstwo szkółkarskie, skąd pozyskuje się materiał biologiczny (sadzonki).
Park i współczesna dolina nieuregulowanej Wisły ze starorzeczami, piaszczystymi łachami, wyspami, łęgami i zaroślami stanowią niezwykle ważne biotopy dla wielu gatunków roślin i zwierząt. Fauna parku jest bogata – według naukowców obejmuje około 16.000 gatunków, w tym tak typowe gatunki leśne, jak: łoś (Alces) – na zdjęciu po lewej klępa z łoszakiem, dzik (Sus scrofa), lis (Vulpes vulpes) czy zając szarak (Lepus europaeus), a także prawem chroniony bóbr (Castor fiber), który został tu przeniesiony z terenu obecnego Wigierskiego Parku Narodowego (na zdjęciu po prawej). Występuje tu ponad 160 gatunków ptaków, a wśród nich prawem chroniony bocian czarny (Ciconia nigra), żuraw (Grus grus), sokół wędrowny (Falco peregrinus), błotniak stawowy (Circus aeruginosus) i myszołów (Buteo buteo). Bardzo bogaty i najliczniejszy jest zespół owadów liczący ponad 2.030 gatunków oraz ptaki około 200 gatunków. Ponadto na terenie parku występuje 6 gatunków gadów, 13 gatunków płazów i 48 gatunków ssaków.
Kampinoski Park Narodowy ma bogate doświadczenia w zakresie restytucji gatunków zwierząt zagrożonych wyginięciem: łosia (Alces) – od 1951 r., bobra (Castor fiber) – od 1980 r. oraz rysia (Lynx lynx) – od 1992 r. Populacja łosia w parku rozwinęła się, a gatunek ten przeniósł się także do innych kompleksów leśnych. W parku występują 83 gatunki zwierząt zagrożonych, wpisanych do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt oraz 280 gatunków objętych ochroną gatunkową. Z terenu parku opisano 19 gatunków zwierząt nowych dla nauki oraz 14 nowych dla Polski.
Na terenie Kampinoskiego Parku Narodowego znajdują się 22 obszary ochrony ścisłej (dawne ścisłe rezerwaty przyrody) o łącznej powierzchni 4.636,41 ha, co stanowi 12% obszaru parku. Należą do nich: „Biela” (45,65 ha), „Cyganka” (99,34 ha), „Czapliniec” (13,31 ha), „Czarna Woda” im. prof. Aleksandra Tuszki (84,42 ha), „Czerwińskie Góry I” (20,38 ha), „Czerwińskie Góry II” (19,58 ha), „Debły” (318,03 ha), „Granica” (231,33 ha), „Kalisko” (119,45 ha), „Kaliszki” (103,97 ha), „Karpaty” (31,39 ha), „Krzywa Góra” (1.071,00 ha), „Nart” im. inż. Stanisława Richtera (16,57 ha), „Pożary” (142,66 ha), „Przyćmień” (109,20 ha), „Roztoka” (9,00 ha), „Rybitew” (224,21 ha), „Sieraków” im. prof. Romana Kobendzy (1.204,91 ha), „Wilków” (356,45 ha), „Zaborów Leśny” (90,60 ha), „Zamczysko” (5,27 ha) oraz „Żurawiowe” (319,69 ha). Największym i przyrodniczo najcenniejszym jest obszary ochrony ścisłej „Sieraków” im prof. Romana Kobendzy, położony zaledwie kilka kilometrów od granic Warszawy. Zajmuje największy w Puszczy Kampinoskiej zalesiony obszar bagienny Cichowąż, z fragmentami terenów wydmowych. Ochrona ścisła polega na całkowitym pozostawieniu wytypowanego obszaru siłom przyrody i sprowadza się do zaniechania jakiejkolwiek ingerencji człowieka.
Tereny Puszczy Kampinoskiej mają bogatą tradycję historyczną, związaną z walkami o niepodległość. Na terenie parku znajdują się mogiły powstańców z 1830 i 1863 roku, a także cmentarze partyzanckie z czasów II wojny światowej. Tutaj położony jest znany cmentarz w Palmirach, na którym pochowane są ofiary pierwszych masowych egzekucji hitlerowskich popełnionych na mieszkańcach Warszawy. W okolicy znajduje się wiele wartościowych zabytków. Na terenie parku wyznaczono około 300 km turystycznych szlaków znakowanych. W Izabelinie znajduje się siedziba dyrekcji parku oraz Centrum Edukacji Kampinoskiego Parku Narodowego z ekspozycją stałą „Przyroda i historia Puszczy Kampinoskiej”. We wsi Granica koło Kampinosu znajduje się Ośrodek Dydaktyczno-Muzealny im. Jadwigi i Romana Kobendzów, należący do Kampinoskiego Parku Narodowego oraz skansen budownictwa puszczańskiego, reprezentujący w dużej mierze zanikłe drewniane budownictwo ludowe Puszczy Kampinoskiej, a także Muzeum Puszczy Kampinoskiej. Obok muzeum znajduje się Aleja Trzeciego Tysiąclecia, wzdłuż której w latach 1999-2000 młode dęby posadzili m.in. prezydent RP Aleksander Kwaśniewski i prymas Polski kard. Józef Glemp. W pobliżu wsi położony jest obszar ochrony ścisłej „Granica” – najstarszy w Kampinoskim Parku Narodowym, po którego skraju poprowadzona jest ścieżka dydaktyczna.
POŁOŻENIE, POWIERZCHNIA, GENEZA
Kampinoski Park Narodowy leży w województwie mazowieckim, na północny-zachód od Warszawy, z którą bezpośrednio sąsiaduje. Obejmuje fragment pradoliny Wisły w Kotlinie Warszawskiej, gdzie występuje duży kompleks leśny Puszcza Kampinoska. Idea utworzenia parku powstała w latach 20. XX w. W latach trzydziestych utworzono w Puszczy Kampinoskiej pierwsze rezerwaty przyrody (Granica, Sieraków, Zamczysko), które obecnie mają znacznie większą powierzchnię i podlegają ochronie ścisłej. Kampinoski Park Narodowy utworzony został w 1959 r. na powierzchni 40.700 ha. Największe zasługi w jego utworzeniu mieli Roman i Jadwiga Kobendzowie, którzy pierwsi w latach 20. i 30. XX w. na terenie Puszczy Kampinoskiej prowadzili szerokie badania florystyczno-fitosocjologiczne (Roman Kobendza) i geomorfologiczno-geologiczne (Jadwiga Kobendzina).
Walory przyrodnicze Puszczy Kampinoskiej oraz prowadzone na jej terenie działania ochronne zyskały uznanie na forum międzynarodowym. Obszar parku został uznany przez Parlament Europejski za ostoję ptaków o randze europejskiej. 21 stycznia 2000 r. Kampinoski Park Narodowy wraz z otuliną został wpisany na listę rezerwatów biosfery UNESCO jako Rezerwat Biosfery „Puszcza Kampinoska” i włączony do realizacji programu MAB. Strefę centralną rezerwatu tworzą obszary ochrony ścisłej parku, strefę buforową obszary ochrony częściowej i krajobrazowej, zaś strefą przejściową jest otulina parku.
Międzynarodowy Program „Człowiek i Biosfera” (ang. Man and the Biosphere, skr. MAB), zapoczątkowany został na Konferencji Generalnej UNESCO w 1971 r., kiedy sformułowano jego podstawy programowe. Zadaniem programu jest osiągnięcie trwałej równowagi pomiędzy często sprzecznymi celami jak zachowanie różnorodności biologicznej, wspieranie rozwoju zasobów ludzkich, utrzymanie wartości kulturowych. Narzędziem w realizacji statutowych zadań jest tworzona w ramach programu międzynarodowa Sieć Rezerwatów Biosfery. Rezerwaty biosfery są to miejsca, gdzie cele programu „Człowiek i biosfera” zostały osiągnięte i służą do zaznaczania w świadomości społecznej roli powiązań pomiędzy różnorodnością ekologiczną i społeczno-kulturową. Do 2009 r. sieć składała się z 553 takich obiektów w 107 krajach świata.
Do polskich rezerwatów biosfery wpisanych na listę UNESCO należą: Rezerwat Biosfery Babia Góra (1976, rozszerzenie 2001), Rezerwat Biosfery Białowieża (1976, rozszerzenie 2005), Rezerwat Biosfery „Jeziora Mazurskie” (2017, wcześniej Rezerwat Biosfery Jezioro Łuknajno – 1976), Słowiński Rezerwat Biosfery (1976), Międzynarodowy Rezerwat Biosfery „Karpaty Wschodnie” (1992/1998), Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Karkonosze/Krkonoše” (1992), Tatrzański Transgraniczny Rezerwat Biosfery (1992, rozszerzenie 2019), Rezerwat Biosfery Puszcza Kampinoska (2000), Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Polesie Zachodnie” (2002/2012), Rezerwat Biosfery Bory Tucholskie (2010) oraz Transgraniczny Rezerwat Biosfery „Roztocze” (2019). Wymienione rezerwaty to nie lada gratka dla przyrodników-amatorów – znajdują się na obszarach cennych i ciekawych ekosystemów oraz są skupiskiem rzadkich roślin i zagrożonych wymarciem zwierząt. Być może planując kolejne wyprawy, warto pomyśleć o wycieczce krajoznawczej w okolice któregoś z tych rezerwatów – będzie to na pewno niezapomniane doświadczenie, które w kontakcie z naturą, może przywrócić harmonię i spokój ducha.
Celem rezerwatów biosfery jest ochrona różnorodności biologicznej i poprawa zdolności obserwowania zmian ekologicznych zachodzących na Ziemi. Wykorzystywane są również do uświadamiania społeczeństwu powiązań istniejących pomiędzy różnorodnością ekologiczną i kulturową. Status rezerwatu nadawany jest przez Międzynarodową Radę Koordynacyjną MAB na wniosek komitetów narodowych poszczególnych państw członkowskich. Każdy rezerwat podlega prawodawstwu kraju, na terenie którego się znajduje.
Rezerwaty biosfery pełnią trzy zasadnicze funkcje:
Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 jest systemem ochrony dziedzictwa przyrodniczego krajów Unii Europejskiej. Celem utworzenia sieci Natura 2000 jest zachowanie zagrożonych wyginięciem siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt w skali Europy. Podstawą prawną tworzenia sieci Natura 2000 jest dyrektywa Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 r. w sprawie ochrony dzikich ptaków i dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory, które zostały transponowane do polskiego prawa, głównie do ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Sieć Natura 2000 tworzą dwa typy obszarów: obszary specjalnej ochrony ptaków (OSO) oraz specjalne obszary ochrony siedlisk (SOO).
Celem ochrony w każdym wyznaczonym obszarze Natura 2000 jest utrzymanie typów siedlisk przyrodniczych we właściwym stanie ochrony, dla których zachowania został on wyznaczony. Oznacza to, że naturalny zasięg siedliska w dłuższej perspektywie czasowej powinien pozostać stały lub powiększać się, a stan ochrony typowych dla niego gatunków flory i fauny winien się utrzymać.
Główny kompleks Kampinoskiego Parku Narodowego wszedł w skład sieci jako obszar specjalnej ochrony ptaków (OSO) i specjalny obszar ochrony siedlisk (SOO) pod nazwą „Puszcza Kampinoska” PLC140001. Dodatkowo, w granicach parku znalazły się fragmenty specjalnego obszaru ochrony siedlisk „Forty Modlińskie” PLH 140020, który utworzono dla ochrony zimowisk nietoperzy w zespole fortów Twierdzy Modlin. Ośrodek Hodowli Żubrów w Smardzewicach, będący także we władaniu Kampinoskiego Parku Narodowego, stał się częścią specjalnego obszaru ochrony siedlisk „Lasy Smardzewickie”, chroniącego grądy, łęgi i siedliska pachnicy próchniczki (Osmoderma eremita). Niewielkie eksklawy Kampinoskiego Parku Narodowego położone w międzywalu Wisły (w tym także „Ruska Kępa”) objęły granice OSO „Dolina Środkowej Wisły” PLB140004 i SOO „Kampinoska Dolina Wisły” PLH140029. Natomiast obszar siedliskowy „Łąki Kazuńskie” PLH140048 znajduje się w otulinie parku i bezpośrednio z nim sąsiaduje.
W granicach Obszaru Natura 2000 „Puszcza Kampinoska” PLC140001 występują 32 lęgowe lub prawdopodobnie lęgowe gatunki ptaków wymienione w załączniku I Dyrektywy Ptasiej oraz 4 gatunki roślin, 20 gatunków zwierząt, w tym 9 gatunków bezkręgowców, 2 gatunki ryb, 2 gatunki płazów i 7 gatunków ssaków oraz 15 siedlisk przyrodniczych – wymienionych w I i II załączniku Dyrektywy Siedliskowej.
Wśród wymienionych siedlisk i gatunków 30 uznano za przedmioty ochrony na terenie tego obszaru. Jest to 9 siedlisk przyrodniczych: wydmy śródlądowe z murawami napiaskowymi, suche wrzosowiska, ciepłolubne śródlądowe murawy napiaskowe, zmiennowilgotne łąki trzęślicowe, ekstensywnie użytkowane niżowe łąki świeże, grąd środkowoeuropejski i subkontynentalny, kwaśne dąbrowy, łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe oraz ciepłolubne dąbrowy; 8 gatunków ptaków: bocian czarny (Ciconia nigra), trzmielojad (Pernis apivorus), dudek (Upupa epops), kropiatka (Porzana porzana), derkacz (Crex crex), lelek (Caprimulgus europaeus), dzięcioł średni (Dendrocoptes medius) oraz lerka (Lullula arborea); 3 gatunki roślin: dzwonecznik wonny (Adenophora liliifolia), leniec bezpodkwiatkowy (Thesium ebracteatum Hayne), starodub łąkowy (Ostericum palustre); 3 gatunki ssaków: ryś (Lynx lynx), wilk (Canis lupus), mopek (Barbastella) – populacja rozrodcza oraz zimująca; 6 gatunków bezkręgowców: pachnica próchniczka (Osmoderma eremita), czerwończyk nieparek (Lycaena dispar), przeplatka aurinia (Euphydryas aurinia), modraszek telejus (Phengaris teleius), zalotka większa (Leucorrhinia pectoralis) oraz zgniotek cynobrowy (Cucujus cinnaberinus).
Natura 2000 w odróżnieniu od tradycyjnych form ochrony przyrody jest formą dynamiczną, nastawioną na rezultaty ochrony danych gatunków lub siedlisk. Jeżeli na obszarze chronionym gatunkom nic nie zagraża, to utrzymywany jest stan istniejący. W przypadku pojawienia się zagrożeń podejmowane są przeciwdziałania zmierzające do usunięcia niebezpieczeństw. Może to być zmiana dotychczasowego sposobu użytkowania terenu poprzez modyfikację prowadzonej gospodarki rolnej lub leśnej, albo działania aktywne, polegające np. na koszeniu cennych przyrodniczo łąk w celu ich ochrony przed roślinami drzewiastymi. Podstawą planowania działań ochronnych jest więc monitoring i obserwacja stanu przyrody.
Aktualna powierzchnia parku wynosi 38.544,33 ha,, w tym 72,40 ha poza województwem mazowieckim zajmuje Ośrodek Hodowli Żubrów im. Prezydenta RP Ignacego Mościckiego w Smardzewicach koło Tomaszowa Mazowieckiego w województwie łódzkim. Pod ochroną ścisłą 4.638 ha (22 wydzielone obszary ochrony ścisłej), wokół parku strefa ochronna (otulina) o pow. 37.756 ha. 70% powierzchni parku stanowią lasy. Podstawowym gatunkiem lasotwórczym jest sosna, a dominującym siedliskiem – bór świeży. Herbowym zwierzęciem Kampinoskiego Parku Narodowego jest łoś, największy ssak puszczański (250 cm długości, 200 cm wysokości, do 450 kg masy ciała).
UMOWA O SIOSTRZANYCH ZWIĄZKACH Z PARKIEM NARODOWYM INDIANA DUNES
Umowa pomiędzy Kampinoskim Parkiem Narodowym a Parkiem Narodowym Indiana Dunes została podpisana 15 kwietnia 1998 r. w Warszawie. Park Narodowy Indiana Dunes (ang. Indiana Dunes National Park) o powierzchni 60 km², położony w stanie Indiana w Stanach Zjednoczonych, 80 km na południowy wschód od Chicago na wydmach jeziora Michigan, wzdłuż jego południowego brzegu, pomiędzy Michigan City na wschodzie i Gary na zachodzie. Zarządzany jest przez National Park Service, agencję zarządzającą również innymi parkami narodowymi w USA. Powstał w 1966 r. jako odpowiedź na nasilającą się industrializację okolic jeziora. Wydmy są stabilne, porośnięte roślinnością różnych stadiów sukcesji. Do najważniejszych roślin stabilizujących należą: piaskownica krótkoszyjkowa, wiśnia karłowata i topola biała. Dzięki tym roślinom wydmy osiągają wysokość nawet 50 metrów. W miarę oddalania się od brzegu występują rośliny późniejszych stadiów sukcesji: sosna Banksa, mącznica, sosna wejmutka, jałowiec wirginijski – porastają one wydmy w głębi lądu.
Park posiada bardzo różnorodny krajobraz – ruchome wydmy nad brzegiem jeziora, prerię oraz bogate w ptactwo tereny bagienne. W parku występuje 37 gat. ssaków (największym roślinożercą jest jeleń wirginijski, a największym drapieżnikiem jest kojot), 337 gat. ptaków (113 gniazdujących), 18 gat. płazów, 27 gat. gadów oraz liczne bezkręgowce i 1.130 rodzimych roślin naczyniowych. Roślinność w obu siostrzanych parkach jest zbliżona. Podobieństwo jest także w położeniu – blisko dużych miast (Kampinoski Park Narodowy – Warszawa, Indiana Dunes – Chicago), co pociąga za sobą podobne problemy: wpływ urbanizacji, duża liczba turystów, zmniejszające się zasoby wody, itp. itd.
Celem umowy jest promowanie współpracy międzynarodowej, zdobywanie nowych doświadczeń i szkolenie pracowników poprzez wymianę informacji oraz wiedzy technicznej i naukowej.
PRZYRODA
Krajobraz Puszczy Kampinoskiej został ukształtowany ponad 12 tys. lat temu, gdy płynące z południa rzeki napotkały czoło ustępującego lądolodu skandynawskiego i skierowały się wzdłuż niego ku zachodowi, żłobiąc szerokie na około 18 km koryto. Tak powstał taras akumulacyjny pradoliny Wisły, ograniczony od wysoczyzn polodowcowych. Na północy jest to wysoka na ponad 20 m skarpa Równiny Płońskiej, na południu nieco niższa skarpa Równiny Błońskiej. Właściwy taras Puszczy Kampinoskiej zbudowany jest z piasków i żwirów rzecznych. Pod koniec epoki lodowcowej na łachach Prawisły rozwinęły się procesy eoliczne, tworząc wydmy, które sięgają do 30 m wysokości względnej i prezentują różne formy morfologiczne: łuki, parabole, wały, grzędy i zespoły wydmowe, przypominające do złudzenia mini łańcuchy górskie. Później (około 12,5 tys. lat temu), gdy wody ustąpiły, pozostały po dawnych nurtach grząskie tereny bagien, a po piaszczystych łachach tereny wydmowe, usypane przez wiatry. Zaczęła wkraczać roślinność… i stanowią dziś na powierzchni blisko 20 tys. ha unikatowy na skalę europejską twór przyrodniczy. Pasy bagienne zajmują tereny dawnego koryta Prawisły. Płynąca pradoliną Wisła zajmuje współcześnie zaledwie 1,5 km szerokości. Na płaskich terenach pasów bagiennych, a także w obrębie pasów wydmowych, w misach wywiania piasku (tzw. deflacyjnych) powstały pokłady torfu niskiego.
Wydmy i bagna są najbardziej charakterystyczne dla tutejszego pejzażu. Najładniej jest tam, gdzie sąsiadują ze sobą bezpośrednio. Wydmy wznoszą się nad powierzchnię dawnych bagien. Kontrast podkreślony jest przez odmienną szatę roślinną. Na wydmach dominują drzewostany sosnowe. Sośnie towarzyszą gatunki liściaste, przede wszystkim dęby. Dawniej dąbrowy zajmowały duże połacie wydm. Wycięto je ze względu na drewno. Obecnie leśnicy zmierzają do odbudowy dąbrów. Na bagnach występują łąki i lasy liściaste, wśród których przeważają olsy z drzewami i krzewami rosnącymi na charakterystycznych kępach, wyniesionych nad poziom wód roztopowych. Podobno te kępy dały nazwę puszczy.
W Kampinoskim Parku Narodowym spotykamy wiele unikalnych gatunków roślin. Na torfowiskach występuje reliktowe stanowisko chamedafne północnej (Chamaedaphne calyculata), rośliny borealnej z okolic kręgu polarnego (na zdjęciu po lewej). Wiśnia kwaśna (Cerasus collina) jest krzewem typowym dla stepów południowo-wschodniej Europy. Rosną także gatunki typowe dla, terenów górskich i typowe dla polskiego niżu, lecz gdzie indziej już występujące rzadziej. Bogactwo gatunków zadziwia zwłaszcza wiosną i wczesnym latem.
Ochroną rezerwatową objęto cały teren parku. Około 15% powierzchni znajduje się w rezerwatach ścisłych, w których przyroda rządzi się sama, bez ingerencji człowieka. Pozostały obszar objęto ochroną częściową; w rezerwatach częściowych specjalnym zabiegom pielęgnacyjnym i przebudowie drzewostanów poddano te fragmenty, które uległy daleko idącym zmianom na skutek niewłaściwej, długoletniej działalności ludzkiej. Najbardziej charakterystyczne drzewa, długowieczne dęby i sosny, chronione są jako pomniki przyrody. Znajdują się one także poza obszarem parku. Od wsi Łazy prowadzi ku południowi najładniejsza w okolicy aleja lipowa. Najgrubszym drzewem w Polsce jest białodrzew, tj. topola biała rosnąca obok Leszna, w pozostałościach parku Karpinek na granicy ze wsią Grądy. Drzewo to ma 10 m 80 cm obwodu na wysokości piersi dorosłego człowieka.
Żadna ze stolic europejskich i żadne z milionowych miast Europy nie może się poszczycić taką liczbą dziko żyjącej zwierzyny w bezpośrednim sąsiedztwie miasta. Symbolem Kampinoskiego Parku Narodowego jest łoś (Alces). Żyją tu także jelenie (Cervus elaphus), sarny (Capreolus capreolus), dziki (Sus scrofa), bobry (Castor fiber), lisy (Vulpes vulpes), borsuki (Meles meles), kuny leśne (Martes martes), tchórze (Mustela putorius), łasice (Mustela nivalis), gronostaje (Mustela erminea), zające szaraki (Lepus europaeus), okresowo także wilki (Canis lupus). Niezwykle bogaty jest świat ptaków. Na bagnach można spotkać żurawie (Grus grus), w przepastnych lasach gniazdują bociany czarne (Ciconia nigra), czaple siwe (Ardea cinerea), kruki (Corvus corax), liczne ptaki drapieżne z orlikiem krzykliwym (Clanga pomarina) na czele. Z płazów wymienić trzeba bardzo rzadką ropuchę paskówkę (Epidalea calamita), a z gadów – zaskrońca (Natrix natrix) – na zdjęciu po prawej podczas „śniadania”, żmiję zygzakowatą (Vipera berus), gniewosza plamistego (Coronella austriaca) i padalca (Anguis fragilis). Obserwowano tu aż 4 tys. gatunków owadów.
ŚRODOWISKO ABIOTYCZNE, GLEBY I WODY
Na terenie parku występują wydmy (paraboliczne i wały wydmowe) oraz bagna. Grochalskie Piachy to największy obszar piaszczystych wydm w Polsce, który uważany jest za jedną z najlepiej zachowanych formacji wydm śródlądowych w Europie (kręcono tu m.in. sceny do filmu Operacja Samum w reżyserii Władysława Pasikowskiego). Wydmy porośnięte są borem sosnowym, a w części odsłoniętej niską roślinnością: turzyca wiosenna, goździk kartuzek, macierzanka piaskowa, torfowce, borówka bagienna. Wysokość wydm parabolicznych sięga 30 metrów.
Na terenie Kampinoskiego Parku Narodowego występują zwykle kwaśne i mało żyzne gleby wytworzone z piasków eolicznych: gleby rdzawe i bielicowe oraz gleby gruntowo-glejowe. Można spotkać też: czarne ziemie, mułowe, torfowe, murszowe i murszowate, a czasem mady rzeczne.
Park położony jest w największym w kraju węźle wodnym, jaki wyznaczają zbiegające się w tym rejonie doliny Wisły, Bugu, Narwi, Wkry i Bzury. W parku nie występują jeziora. W XIX i XX w. znaczne obszary bagien zostały zmeliorowane i obecnie są przesuszone. Największym ciekiem wodnym parku jest Łasica, dopływ Bzury, spełniająca w sieci odwadniającej rolę głównego kanału.
HISTORIA, ZABYTKI I ARCHITEKTURA
Tereny wydmowe otoczone niedostępnymi bagnami człowiek zamieszkiwał już w epoce kamiennej, tj. ok. 7.500-4.000 lat p.n.e. Najstarszym zachowanym śladem działalności człowieka jest grodzisko z X-XI w. w rezerwacie ścisłym Zamczysko. Jest to cylindryczny kopiec dawnego gródka, otoczony wałami i fosami wzmocnionymi dawniej drewnianymi ostrokołami. Grodzisko obecnie porośnięte jest lasem.
Najstarszą murowaną budowlą jest gotycki kościół obronny w Brochowie z poł. XVI w. Jego wieże, o kształcie smukłych baszt, mają wąskie okienka strzelnicze. W kościele tym brali ślub rodzice Fryderyka Chopina, a on sam był tu ochrzczony. Urodził się w pobliskiej Żelazowej Woli w 1810 r. Zamieniony na muzeum, dom urodzenia kompozytora otoczony jest pięknym parkiem; w sezonie letnim w niedziele odbywają się tu koncerty chopinowskie. Żelazowa Wola ściąga tłumy turystów krajowych j zagranicznych.
Wartościowym zespołem zabytkowym może poszczycić się Lipków: klasycystyczny dworek z końca XVIII w. i kościół pw. św. Rocha, wzniesiony w 1792 r. według projektu Hilarego Szpilowskiego, otoczone są resztkami parku krajobrazowego. W czasie II wojny światowej okoliczna ludność walczyła m.in. w partyzantce, a po wojnie w wyniku reformy rolnej na miejscu majątku powstał PGR. W 1948 r. pracownicy PGR przypadkiem zaprószyli ogień i zabytkowy dwór spłonął. W latach 1950-1952 staraniem księdza kanonika Stefana Kowalczyka, dziekana warszawskiego i proboszcza parafii NMP na Nowym Mieście w Warszawie, odbudowano kościół, a we dworze umiejscowiono plebanię. Proboszczem został ksiądz Wacław Kurowski, który m.in. założył we dworze prywatne muzeum historii Lipkowa i jego związków z Henrykiem Sienkiewiczem.
Lipków to miejscowość o interesującej historii – dawna własność pani Grabowskiej żony króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, potem Ormianina Paschalisa Jakubowicza, który produkował tu znane pasy szlacheckie. Właścicielami Lipkowa była następnie rodzina Szetkiewiczów, z której pochodziła żona Henryka Sienkiewicza. Pisarz umieścił w Lipkowie akcję słynnego pojedynku Michała Wołodyjowskiego z Bohunem z „Ogniem i mieczem”. W pobliżu Lipkowa – w Starych Babicach – znajduje się barokowy kościół z 1728 r.
W Kampinosie znajduje się drewniany kościół z 2 poł. XVIII w., rzadki w kraju przykład naśladowania murowanej architektury sakralnej przez budownictwo drewniane. Dom wycieczkowy PTTK mieści się w klasycystycznym dworku z XIX w., który w 1863 r. był przez pewien czas siedzibą przywódcy powstańczego – Zygmunta Padlewskiego. W czasie okupacji dworek mieścił hitlerowską placówkę żandarmerii – terroryzującą okolicę.
Wiele miejsc związanych jest z powstaniami narodowymi i wydarzeniami wojennymi. Przez Brochów i Kromnów wiódł szlak wojsk małopolskich króla Władysława II Jagiełły, zdążających w 1410 r. pod Grunwald. Mieszkańcy wiosek puszczańskich brali udział w Insurekcji Kościuszkowskiej w 1794 r. Dużo pamiątek zachowało się z czasów powstania styczniowego w 1863 r. Najliczniej odwiedzana jest Mogiła Powstańców 1863 r. koło Zaborowa Leśnego (na zdjęciu po lewej). Groby powstańcze znajdują się także w Kampinosie.
We wrześniu 1939 r. w Puszczy Kampinoskiej i okolicy wiele potyczek i walk stoczyli żołnierze polscy Armii „Poznań” i „Pomorze”, wycofujący się po dramatycznej bitwie nad Bzurą w kierunku Warszawy. Brochów kilkakrotnie przechodził z rąk do rąk i nie ocalał żaden dom. Do krwawych walk doszło w okolicach Górek, Sierakowa, Lasek, Łomianek. Pamiątkami tych walk są mogiły i cmentarze wojenne, największe w Granicy, Laskach, Kiełpinie. W Śladowie ustawiono pomnik na miejscu, w którym żołnierze hitlerowscy zamordowali oddających się do niewoli żołnierzy polskich i ludność cywilną z okolicznych wsi.
Symbolem zbrodni hitlerowskich jest cmentarz w Palmirach z grobami przeszło 2 tys. Polaków, zamordowanych przez Niemców w czasie II wojny światowej tutaj i w innych lasach podwarszawskich w latach 1939-1943. Przy wejściu na cmentarz umieszczono wyryte w kamieniu słowa, pierwotnie zapisane przez nieznanego więźnia na ścianie celi nr 6 w więzieniu w dawnej siedzibie Gestapo przy al. Jana Chrystiana Szucha w Warszawie: „Łatwo jest mówić o Polsce, trudniej dla niej pracować, jeszcze trudniej umrzeć, a najtrudniej cierpieć” (na zdjęciu po lewej). Obok cmentarza znajduje się muzeum pamięci narodowej.
W czasie okupacji hitlerowskiej Puszcza Kampinoska dawała schronienie partyzantom. W sierpniu i wrześniu 1944 r. w Wierszach była ulokowana kwatera główna Grupy „Kampinos” – partyzanckiego zgrupowania Armii Krajowej walczącego na obszarze Puszczy Kampinoskiej, którego żołnierze spieszyli na pomoc powstańczej Warszawie. We wsi Wiersze zlokalizowany jest cmentarz partyzancki (na zdjęciu po prawej), na którym spoczywa 54 żołnierzy Grupy AK „Kampinos”. Na cmentarzu znajduje się urna, zawierająca ziemię zebraną z dwudziestu dwóch pobojowisk znajdujących się na obszarze Puszczy Kampinoskiej oraz tablice upamiętniające kapelanów Grupy AK „Kampinos”, w tym ks. Stefana Wyszyńskiego ps. „Radwan III” (powojennego prymasa Polski). Miejsca upamiętnienia znadują się również m.in. w Pociesze (krzyż „Jerzyków”), Truskawiu i Nadłużu (kamień Ułanów Jazłowieckich).
TURYSTYKA, EDUKACJA, MONITORING ŚRODOWISKA
Wyznakowano około 360 km szlaków turystycznych, które najlepiej przebywać pieszo. Niektóre przydatne są do uprawiania turystyki rowerowej (ponad 200-kilometrowy tzw. Kampinoski Szlak Rowerowy), konnej oraz narciarstwa śladowego. Szlaki tak poprowadzono, aby można było obejrzeć wszystkie najbardziej interesujące miejsca i obiekty. Należy pamiętać, że ten sam szlak wygląda inaczej w różnych porach roku. Kilkakrotna wędrówka tą samą trasą sprzyja wyrabianiu zmysłu obserwacji i pozwala zwrócić większą uwagę na przyrodę. Znakowanie nie różni się od przyjętego w innych częściach kraju. Znaki składają się z trzech pasków malowanych farbą na drzewach, słupach itp. Dwa wewnętrzne paski są zawsze białe, środkowy jest kolorem szlaku – czerwony, niebieski, zielony, żółty lub czarny.
Szlaki główne:
Przy szlakach znajdują się urządzone przez dyrekcję parku miejsca wypoczynku, miejsca biwakowe, schrony przeciwdeszczowe. Ustawiono także tablice informacyjne. W Wólce Węglowej i Dziekanowie Leśnym zaczynają się ścieżki przyrodnicze, zaopatrzone w specjalne tablice. Wycieczki zbiorowe i rajdy turystyczne muszą uzyskać zezwolenie w Dyrekcji Kampinoskiego Parku Narodowego, Izabelin koło Warszawy, ul. Kazimierza Przerwy-Tetmajera 38, tel. (22) 722-60-01, 722-60-21, 722-65-59 oraz 721-83-91…95; dyrekcja@kampinoski-pn.gov.pl. Warto skorzystać z usług wyszkolonych przewodników, oprowadzających po parku. Dla obsługi ruchu turystycznego urządzono na obrzeżach parku 15 parkingów samochodowych, 6 pól wypoczynkowych, tereny biwakowe. Park odwiedzany jest głównie w dni wolne od pracy. Na terenie parku wyznaczono również 10 ścieżek dydaktycznych: „Do Karczmiska”, „Do leśnego ogródka botanicznego”, „Do lipkowskiej wody”, „Do starego dębu”, „Dolinką Roztoki”, „Przez Wilczą Górę”, „Skrajem Puszczy”, „Wokół Bieli”, „Wokół Opalenia” oraz „Wokół Palmir”. Są one oznaczone białym kwadratem z zieloną przekątną.
Uprawianie turystyki pieszej, rowerowej i narciarskiej na terenie parku dozwolone jest wyłącznie wyznaczonymi szlakami tylko w porze dziennej (od wschodu do zachodu słońca). Uprawianie turystyki konnej, biwakowanie, organizacja imprez zbiorowych (rajdy, zloty, złazy, itp. powyżej 20 osób), wykorzystywanie parku do celów edukacyjnych, naukowych, twórczości kulturalnej (malarstwo, fotografia, film, itp.), a także udostępnianie terenu na działalność handlową i usługową wymaga uzyskania stosownego zezwolenia w dyrekcji parku.
Działalność edukacyjną Kampinoski Park Narodowy prowadzi w dwu placówkach: Ośrodku Dydaktyczno-Muzealnym w Granicy, tel. (22) 725-01-23 oraz Centrum Edukacji w Izabelinie przy ul. Kazimierza Przerwy-Tetmajera 38. W Kampinoskim Parku Narodowym koordynacją i prowadzeniem badań naukowych oraz monitoringu przyrody zajmuje się Zespół ds. Nauki i Monitoringu Przyrody, który powstał w 1998 r. Jednostkami podległymi są Biblioteka Kampinoskiego Parku Narodowego im. Janusza Bobińskiego i Stacja Bazowa Zintegrowanego Monitoringu Środowiska Przyrodniczego „Kampinos”.
Historia badań naukowych terenu Puszczy Kampinoskiej rozpoczęła się na długo przed utworzeniem Kampinoskiego Parku Narodowego. Już pod koniec XIX w. powstawały prace opisujące tereny Mazowsza uwzględniające Puszczę Kampinoską. Za pionierów uznaje się jednak profesorów Romana Kobendzę – botanika i jego żonę Jadwigę Kobendzinę – geografa, którzy opisywali Puszczę Kampinoską od końca lat 20. XX w. Do ich opracowań i publikacji sięgamy do dziś. Po II wojnie światowej duży wkład w poszerzanie wiedzy o Puszczy Kampinoskiej, szczególnie pod kątem ekologicznym i zoologicznym wniosły badania prowadzone przez Instytut Ekologii Polskiej Akademii Nauk w Dziekanowie Leśnym. Rozwinęła się też szeroka współpraca z innymi placówkami naukowymi: Akademią Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie, Szkołą Główną Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Uniwersytetem Warszawskim, Uniwersytetem Łódzkim, Akademią Techniczno-Artystyczną Nauk Stosowanych w Warszawie (do 2024 r. Wyższą Szkołą Ekologii i Zarządzania w Warszawie) oraz wieloma innymi.
DOJAZDY
Dojazdy autobusami. Autobusy MZA z Warszawy: z pl. Thomasa Woodrowa Wilsona – nr 110 do Wólki Węglowej i Dąbrowy Leśnej; z dworca PKS Marymont, ul. Stefana Żeromskiego – 708 do Lasek, Izabelina, Truskawia. Autobusy podmiejskie PKS z dworca PKS Marymont, ul. Stefana Żeromskiego do Palmir Łomny, Leoncina, Nowego Polesia, Nowin oraz z przesiadką na przystanku przy ul. Juliana Konstantego Ordona do Cybulic Dużych, Roztoki, Leszna. Autobusy podmiejskie PKS z dworca Zachodniego, Al. Jerozolimskie do Zaboroowa i Leszna, z przesiadką w Lesznie do Kampinosu, Żelazowej Woli oraz Roztoki, Cybulic Dużych. Autobusy dalekobieżne PKS z dworca Zachodniego do Leszna, Kampinosu i Żelazowej Woli. Prywatna linia autobusowa „Ł” z pl. Thomasa Woodrowa Wilsona w Warszawie do Dziekanowa Leśnego. W okresie wiosenno-letnim bardzo atrakcyjnym środkiem dojazdu na północno-zachodni skraj parku, do Wilcza Tułowskiego, jest zabytkowa kolej wąskotorowa z Sochaczewa (w Sochaczewie przy ul. Towarowej 7 mieści się największe w Europie Muzeum Kolei Wąskotorowej).
Dojazdy pociągiem. Z dworca PKP Warszawa Śródmieście do Sochaczewa z połączeniem autobusowym do Brochowa, Tułowic, Kromnowa, Secymina oraz Żelazowej Woli, Kampinosu i Leszna. Autobusy PKS z Pruszkowa do Izabelina, Truskawia oraz Zaborowa i Leszna. Autobusy PKS z Grodziska Mazowieckiego i Błonia do Leszna, Roztoki, Cybulic Dużych oraz Kampinosu i Żelazowej Woli.
Dojazdy samochodami. Na północne obrzeże Kampinoskiego Parku Narodowego wyjazd z Warszawy drogą E-21 w kierunku Gdańska, w rejon Truskawia wyjazd przez Bielany, ul. Stefana Żeromskiego; na południowe obrzeże wyjazd z Warszawy, ul. Górczewską przez Wolę w kierunku Leszna i Kampinosu. Wjazd samochodem w głąb lasu nie jest dozwolony. Dla zmotoryzowanych wytyczono parkingi na obrzeżach parku, skąd można iść na wycieczkę pieszo.
Na terenie parku istnieje 13 polan wypoczynkowych: Granica, Jakubów, Lipków, Opaleń, Roztoka, Pociecha, Piaski Królewskie, Zaborów Leśny, Posada Sieraków, Dąbrowa Leśna, Posada Łubiec, Nowa Dąbrowa oraz Zielona Karczma. Polany wyposażone są w wiaty, ławy i ławki, a w Lipkowie i Truskawiu dodatkowo w place zabaw dla dzieci. Na polanach możliwe jest organizowanie ognisk, pikników, spotkań rodzinnych oraz imprez zbiorowych, sportowych i turystycznych: rajdów, zlotów, złazów, itp. Udostępnienie polan jest odpłatne według stawek określonych w regulaminie. Turyści indywidualni, którzy nie rozpalają ognisk i grilli, mogą korzystać z polan nieodpłatnie. Często turyści (czy na pewno turyści?) odwiedzający Puszczę Kampinoską – bezmyślnie chodząc poza wyznaczonymi szlakami turystycznymi – niszczą wydmy, co powoduje odsłanianie korzeni sosny (na zdjęciu po prawej). Istnieją plany poszerzenia granic parku narodowego o około 462 ha – przeważnie bagiennych i cennych przyrodniczo – terenów przyległych do jego obecnych południowo-zachodnich granic.
LITERATURA
Bardziej szczegółowe informacje turystyczne i krajoznawcze można odnaleźć w przewodnikach. Są to następujące pozycje: Lechosław Herz: Przewodnik po Puszczy Kampinoskiej, wyd. Sport i Turystyka, 1980; Ewa Klosiewicz, Maria Wróblewska: Puszcza Kampinoska, wyd. Krajowa Agencja Wydawnicza, 1979; Jadwiga Kobendzina: Puszcza Kampinoska; wyd. Wiedza Powszechna, 1971; Kampinoski Park Narodowy, mapa turystyczna, 1:60000, wyd. PPWK, wyd. V, 1984.