ZAŁĄCZNIK NR 1
DO REGULAMINU OK PTTK „ŚLADAMI BOHATERÓW
POLSKICH POWSTAŃ NARODOWYCH”

KANON KRAJOZNAWCZY

I. Konfederacja barska (1768-1772)

Przywódcy i dowódcy powstania:

Miejscowości i tereny bitew:

  1. Bar, Ukraina, obw. Winnicki – miejsce zawiązania konfederacji (29.02.1768); obrona Baru (19.06.1768).

  2. Barwinek, woj. podkarpackie, pow. krośnieński, gm. Dukla – miejsce koncentracji sił konfederackich ks. Jerzego Marcina Lubomirskiego.

  3. Częstochowa, woj. śląskie – obrona Jasnej Góry, popiersie Kazimierza Pułaskiego w parku im. Stanisława Staszica.

  4. Dobra, woj. wielkopolskie, pow. turecki – miejsce bitwy pomiędzy konfederatami pod dowództwem Adama Szaniawskiego, a wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Iwana Drewicza i gen. Karola Augusta von Rönnego (23.01.1770).

  5. Iwla, woj. podkarpackie, pow. krośnieński, Gm. Dukla – miejsce bitwy pomiędzy konfederatami pod dowództwem Kazimierza Pułaskiego, a oddziałami rosyjskimi pod dowództwem Jelczaninowa (8.04.1769).

  6. Kcynia, woj. kujawsko-pomorskie, pow. nakielski – miejsce bitwy pomiędzy konfederatami pod dowództwem Antoniego Morawskiego, Władysława Mazowieckiego, Pawła Skórzewskiego i Michała Władysława Lniskiego, a wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Piotra Czertoryżskiego (29.01.1770).

  7. Kraków, woj. małopolskie – oblężenie Krakowa (27.07-17.08.1768); kurtka kawaleryjska barska Romualda Lisickiego z lat 1768-72 (najstarszy zachowany, polski mundur) ze zbiorów Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego (ob. w Gmachu Głównym Muzeum Narodowego); popiersie gen. Kazimierza Pułaskiego w parku im. Henryka Jordana w dzielnicy Krowodrza.

  8. Lanckorona, woj. małopolskie – miejsce bitwy pomiędzy konfederatami pod dowództwem gen. Charles François Dumouriez, a wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Aleksandra Suworowa (21.05.1771).

  9. Łomazy, woj. lubelskie, pow. bialski – miejsce bitwy pomiędzy konfederatami pod dowództwem gen. Antoniego Pułaskiego, gen. Kazimierza Pułaskiego i płk Franciszka Ksawerego Pułaskiego, a wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Aleksandra Suworowa i gen. Karola Augusta von Rönnego (15.09.1769).

  10. Olmonty, woj. podlaskie, pow. białostocki, gm. Juchnowiec Kościelny – miejsce bitwy pomiędzy konfederatami pod dowództwem gen. Kazimierza Pułaskiego i Józefa Bierzyńskiego, a wojskami rosyjskimi pod dowództwem Aleksandra Glicyna (13.07.1769).

  11. Orzechów, Ukraina, obw. Wołyński – miejsce bitwy pomiędzy konfederatami pod dowództwem gen. Antoniego Pułaskiego, gen. Kazimierza Pułaskiego i płk Franciszka Ksawerego Pułaskiego, a wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Aleksandra Suworowa i gen. Karola Augusta von Rönnego (13.09.1769).

  12. Stołowicze, Białoruś, rej. baranowicki, obw. brzeski – miejsce bitwy pomiędzy oddziałami konfederatów pod dowództwem Michała Kazimierza Ogińskiego, a wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Aleksandra Suworowa (23.09.1771).

  13. Warka, woj. mazowieckie – Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Winiarach; pomnik Kazimierza Pułaskiego w parku przy muzeum.

  14. Widawa, woj. łódzkie, pow. łaski – miejsce bitwy pomiędzy oddziałami konfederatów pod dowództwem Józefa Zarembę, a wojskami królewskimi pod dowództwem Franciszka Ksawerego Branickiego, zakończona rozbiciem wojsk królewskich (23.06.1771).

II. Insurekcja kościuszkowska (1794)

Przywódcy i dowódcy powstania:

Miejscowości i tereny bitew:

  1. Bosutów, woj. małopolskie, pow. krakowski, gm. Zielonki – miejsce założenia przez Tadeusza Kościuszkę obozu warownego po zwycięstwie pod Racławicami (6.04.1794).

  2. Bydgoszcz, woj. kujawsko-pomorskie – miejsce bitwy pomiędzy wojskami pruskimi pod dowództwem płk Johanna Friedricha Székelyego, a wojskami polskimi pod dowództwem gen. Jana Henryka Dąbrowskiego.

  3. Chełm, woj. lubelskie – miejsce bitwy pomiędzy wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Wilhelma Derfeldena i gen. Petra Zagriażskiego, a wojskami polskimi pod dowództwem gen. Józefa Zajączka (8.06.1974).

  4. Chorzele, woj. mazowieckie, pow. przasnyski – pomnik Tadeusza Kościuszki na rynku.

  5. Gołków, woj. mazowieckie, pow. piaseczyński, gm. Piaseczno – miejsce bitwy pomiędzy wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Iwana Ferensa, a wojkami polskimi pod dowództwem gen. Józefa Zajączka (9-10.07.1794).

  6. Kolno, woj. podlaskie – miejsce bitwy pomiędzy wojskami pruskimi pod dowództwem gen. Heinricha Johanna Günthera, a wojskami polskimi pod dowództwem płk Walentego Kwaśniewskiego (10.07.1794).

  7. Kraków, woj. małopolskie – Rynek Główny, miejsce odczytania aktu powstania i przysięgi Tadeusza Kościuszki (24.03.1794); bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Wacława na Wawelu, sarkofagi Tadeusza Kościuszki i księcia Józefa Poniatowskiego w krypcie św. Leonarda; pomnik Tadeusza Kościuszki na bastionie króla Władysława IV Wazy na Wawelu; kopiec Kościuszki na wzgórzu Sikornik; popiersia gen. Tadeusza Kościuszki i ks. Hugona Kołłątaja w parku im. Henryka Jordana w dzielnicy Krowodrza.

  8. Łabiszyn, woj. kujawsko-pomorskie, pow. żniński – miejsce bitwy pomiędzy wojskami polskimi pod dowództwem gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, a wojskami pruskimi pod dowództwem por. Beyera (30.09.1794).

  9. Łęczna, woj. lubelskie – pomnik Tadeusza Kościuszki przed Urzędem Miejskim, na pl. T. Kościuszki.

  10. Łódź, woj. łódzkie – pomnik Tadeusza Kościuszki na Placu Wolności, popiersie płk Jana Kilińskiego przy ul. Stanisława Moniuszki 8.

  11. Maciejowice, woj. mazowieckie, pow. garwoliński – miejsce bitwy pomiędzy wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Iwana Ferensa, a wojskami polskimi pod dowództwem Tadeusza Kościuszki, który został ranny i dostał się do niewoli (10.10.1974); Muzeum im. Tadeusza Kościuszki, ul. Rynek 2; pomnik-obelisk Tadeuszowi Kościuszce naczelnikowi narodu polskiego i jego żołnierzom na rynku, pomnik z kosami na sztorc przy drodze do Podzamcza.

  12. Ostrołęka, woj. mazowieckie – miejsce wymarszu do Krakowa oddziałów powstańczych po odmowie gen. Antoniego Madalińskiego poddania się redukcji I Wielkopolskiej Brygady Kawalerii Narodowej (12.03.1794).

  13. Pierzchów, woj. małopolskie, pow. wielicki, gm. Gdów – kopiec gen. Jana Henryka Dąbrowskiego z 1997 (pierwszy kopiec usypany w Polsce po II wojnie światowej).

  14. Połaniec, woj. świętokrzyskie, pow. staszowski – miejsce założenia przez Tadeusza Kościuszkę obozu warownego (5.05.1794).

  15. Poznań, woj. wielkopolskie – kościół św. Wojciecha, urna z sercem gen. Jana Henryka Dąbrowskiego w Krypcie Zasłużonych Wielkopolan; pomnik Tadeusza Kościuszki przy ul. Grunwaldzkiej.

  16. Racławice, woj. małopolskie, pow. miechowski – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem Tadeusza Kościuszki z wojskami rosyjskimi dowodzonymi przez gen. mjr Aleksandra Tormasowa (4.04.1974); pomnik Bartosza Głowackiego – chorążego grenadierów krakowskich.

  17. Radom, woj. mazowieckie – pomnik płk Jana Kilińskiego przed Domem Rzemiosła, przy skrzyżowaniu ulic J. Kilińskiego i marsz. Ferdynanda Focha.

  18. Radoszyce, woj. świętokrzyskie, pow. konecki – miejsce kapitulacji ostatnich oddziałów powstańczych przed Rosjanami (16.11.1794).

  19. Radzymin, woj. mazowieckie, pow. wołomiński – pomnik Tadeusza Kościuszki na rynku.

  20. Rzeszów, woj. podkarpackie – pomnik Tadeusza Kościuszki na rynku.

  21. Sanok, woj. podkarpackie – pomnik Tadeusza Kościuszki na pl. Św. Jana.

  22. Siedlce, woj. mazowieckie – pomnik Tadeusza Kościuszki obok ratusza, na pl. T. Kościuszki.

  23. Siemiatycze, woj. podlaskie – pomnik Tadeusza Kościuszki przy ul. Legionów Piłsudskiego.

  24. Słomniki, woj. małopolskie, pow. krakowski – miejsce ogłoszenia przez Tadeusza Kościuszkę „Raportu narodowi polskiemu o zwycięstwie pod Racławicami” (5.04.1794).

  25. Słupsk, woj. pomorskie – pomnik Jana Kilińskiego na bulwarze nadrzecznym przy ul. Kowalskiej.

  26. Stalowa Wola, woj. podkarpackie – pomnik Tadeusza Kościuszki przed budynkiem Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych Nr 2 im. Tadeusza Kościuszki przy ul. 1-go Sierpnia 26.

  27. Szczekociny, woj. śląskie, pow. zawierciański – miejsce bitwy wojsk polskich z połączonymi siłami rosyjsko-pruskimi pod dowództwem gen. Fiodora Denisowa i króla Prus Fryderyka Wilhelma II; podczas bitwy śmiertelnie ranny został chorąży grenadierów krakowskich Bartosz Głowacki (06.06.1974).

  28. Szydłowiec, woj. mazowieckie – pomnik Tadeusza Kościuszki na Rynku Wielkim.

  29. Środa Wielkopolska, woj. wielkopolskie – pomnik gen. Jana Henryka Dąbrowskiego przy trakcie do Winnej Góry.

  30. Tarnobrzeg, woj. podkarpackie – pomnik Bartosza Głowackiego na rynku.

  31. Terespol, woj. lubelskie, pow. bialski – miejsce bitwy pomiędzy wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Aleksandra Suworowa, a wojskami polskimi pod dowództwem gen. Karola Sierakowskiego (19.09.1794).

  32. Trzemeszno, woj. wielkopolskie, pow. gnieźnieński – pomnik Jana Kilińskiego na pl. J. Kilińskiego.

  33. Ujście, woj. wielkopolskie, pow. pilski – pomnik Powstańca Wielkopolskiego na pl. Wiosny Ludów.

  34. Warszawa – miejsce insurekcji warszawskiej pod wodzą gen. mjr Stanisława Mokronowskiego i Jana Kilińskiego; zdobycie ambasady rosyjskiej w pałacu Młodziejowskich na ul. Miodowej (17-18.04.1794); Stare Miasto – pomnik płk Jana Kilińskiego przy ul. Podwale na Starym Mieście, pomnik księcia Józefa Poniatowskiego na dziedzińcu Pałacu Prezydenckiego przy ul. Krakowskie Przedmieście 46/48; pomnik Tadeusza Kościuszki przed pałacem Lubomirskich na pl. Żelaznej Bramy.

  35. Winna Góra, woj. wielkopolskie, pow. średzki, gm. Środa Wielkopolska – kościół św. Michała Archanioła, kaplica grobowa z sarkofagiem gen. Jana Henryka Dąbrowskiego; Muzeum im. Jana Henryka Dąbrowskiego.

  36. Wolbrom, woj. małopolskie, pow. olkuski – pomnik Jana Kilińskiego na rynku.

  37. Wrocław, woj. dolnośląskie – Panorama Racławicka, ul. Jana Purkyniego 11.

III. Powstania wielkopolskie:

A. Powstanie wielkopolskie (1806)

Przywódcy i dowódcy powstania:

Miejscowości i tereny bitew:

  1. Dessau, Niemcy, Saksonia-Anhalt – miejsce, gdzie gen. Jan Henryk Dąbrowski otrzymał od Napoleona Bonaparte polecenie wyjazdu do Poznania i stworzenia tam regularnych oddziałów polskich.

  2. Kępno, woj. wielkopolskie – miejsce starć wojsk polskich i pruskich.

  3. Koronowo, woj. kujawsko-pomorskie, pow. bydgoski – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem Antoniego Amilkara Kosińskiego z wojskami pruskimi.

  4. Kościerzyna, woj. pomorskie – pomnik Józefa Wybickiego przy ul. Wojska Polskiego.

  5. Margonin, woj. wielkopolskie, pow. chodzieski – pałac, izba pamięci Józefa Wybickiego.

  6. Ostrzeszów, woj. wielkopolskie – miejsce starć wojsk polskich i pruskich.

  7. Poznań, woj. wielkopolskie – miejsce, gdzie 3 listopada 1806 gen. Jan Henryk Dąbrowski i Józef Wybicki wydali odezwę do narodu, wzywając do stawania u boku Napoleona w walce z zaborcą.

  8. Śrem, woj. wielkopolskie – popiersie Józefa Wybickiego przed ratuszem.

B. Powstanie wielkopolskie (1918-19)

Przywódcy i dowódcy powstania:

Miejscowości i tereny bitew:

  1. Boczków, woj. wielkopolskie, pow. ostrowski, gm. Nowe Skalmierzyce – pierwsza wyzwolona miejscowość Wielkopolski.

  2. Lusowo, woj. wielkopolskie, pow. poznański, gm. Tarnowo Podgórne – miejsce spoczynku gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego, grób na cmentarzu.

  3. Mieszków, woj. wielkopolskie, pow. jarociński, gm. Jarocin – pomnik gen. Stanisława Taczaka na rynku.

  4. Pobiedziska, woj. wielkopolskie, pow. poznański – miejsce uroczystej przysięgi Armii Wielkopolskiej, którą odbierał gen. Józef Dowbor-Muśnicki; pomnik powstańców wielkopolskich na rynku.

  5. Poznań-Ławica (d. wieś, ob. w granicach Poznania, na terenie dzielnic Grunwald i Jeżyce), woj. wielkopolskie – miejsce bitwy (6.01.1919), gdzie zlokalizowane było niemieckie lotnisko wojskowe; w wyniku bitwy w ręce Polaków trafił sprzęt wartości 200 milionów marek niemieckich, będący największym łupem wojennym w dziejach oręża polskiego.

  6. Poznań, woj. wielkopolskie – miejsce wybuchu powstania jako reakcji Polaków na demonstracje Niemców sprzeciwiających się wizycie polskiego pianisty i działacza niepodległościowego Ignacego Jana Paderewskiego (27.12.1918), miejsce utworzenia Komendy Głównej Wojsk Powstańczych, z majorem Stanisławem Taczakiem na czele; Muzeum Powstania Wielkopolskiego 1918-1919 „Odwach” przy Starym Rynku 3, Muzeum Broni Pancernej Centrum Szkolenia Wojsk Lądowych im. Hetmana Polnego Koronnego Stefana Czarnieckiego – m.in. wagon szturmowy z pociągu pancernego „Poznańczyk” przy ul. Wojska Polskiego 84, pomnik Powstańców Wielkopolskich u zbiegu ulic Wierzbięcice i Królowej Jadwigi, na skraju Parku Izabeli i Jarogniewa Drwęskich; Hotel Bazar, gdzie Ignacy Jan Paderewski wygłosił przemówienie zakończone wielką owacją i manifestacją patriotyczną.

  7. Śrem, woj. wielkopolskie – pomnik Powstańców Wielkopolskich [tzw. Śremski Dobosz] w Parku Powstańców Wielkopolskich 1918-1919.

  8. Trewir, Niemcy, Nadrenia-Palatynat – miejsce podpisania rozejmu pomiędzy Ententą i Cesarstwem Niemieckim, do którego dopisano postanowienia dotyczące zakończenia konfliktu polsko-niemieckiego, w szczególności powstania wielkopolskiego.

  9. Warszawa – Kwatera Powstańców Wielkopolskich na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, pomnik powstańców wielkopolskich; pomnik Dowborczyków na dziedzińcu Muzeum Wojska Polskiego przy al. Jerozolimskich 3.

  10. Wronki, woj. wielkopolskie, pow. szamotulski – miejsce śmierci najdłużej żyjącego (106 lat) powstańca wielkopolskiego – Jana Rzepy (1899-2005).

  11. Zdziechowa, woj. wielkopolskie, pow. gnieźnieński, gm. Gniezno – miejsce największej bitwy powstania wielkopolskiego (30.12.1918).

IV. Powstanie listopadowe (1830-31)

Przywódcy i dowódcy powstania:

Miejscowości i tereny bitew:

  1. Boremel, Ukraina, Wołyń, obw. rówieński, rej. Demidowski – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem gen. Józefa Dwernickiego nad wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Fiodora Rydygiera (18-19.04.1831).

  2. Daszów, Ukraina, Podole – miejsce bitwy powstańców podolskich pod dowództwem gen. Benedykta Kołyszki z wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Loggina Rotha (14.05.1831).

  3. Dębe Wielkie, woj. mazowieckie, pow. miński – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem gen. Jana Zygmunta Skrzyneckiego nad wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Grigorija Rosena (31.03.1831).

  4. Dobre (Makówiec Duży), woj. mazowieckie, pow. miński – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem gen. Jana Zygmunta Skrzyneckiego nad wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Grigorija Rosena (17.02.1831).

  5. Jędrzejów Stary, woj. mazowieckie, pow. miński, gm. Jakubów – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem gen. Jana Nepomucena Umińskiego nad wojskami rosyjskimi pod dowództwem feldmarszałka Iwana Dybicza (13.05.1831).

  6. Kałuszyn, woj. mazowieckie, pow. miński – miejsce trzech bitew wojsk polskich z wojskami rosyjskimi; I bitwa (17.02.1831) – obie strony poniosły niewielkie straty, II bitwa (2.04.1831) – zwycięstwo wojsk polskich pod dowództwem gen. Tomasza Łubieńskiego nad wojskami rosyjskimi gen. Grigorija Rosena, III bitwa (10.07.1831) – zwycięstwo wojsk polskich pod dowództwem gen. Bonifacego Jagmina nad wojskami rosyjskimi gen. Jewgienija Gołowina.

  7. Kiejdany, Litwa, okręg kowieński – miejsce bitwy pomiędzy nieregularnymi oddziałami powstańców polsko-litewskich pod dowództwem Maurycego Prozora, a wojskami rosyjskimi pod dowództwem Nikołaja Sulimy (29.04.1831).

  8. Komorowo, woj. mazowieckie, pow. ostrowski, gm. Ostrów Mazowiecka – tzw. "Aleja powstania listopadowego" na terenie byłej Szkoły Podchorążych Piechoty; pomniki: Józefa Grzegorza Chłopickiego, gen. Józefa Bema, gen. Józefa Dwernickiego, gen. Józefa Longina Sowińskiego, gen. Wojciecha Chrzanowskiego i gen. Ignacego Prądzyńskiego, mjr Waleriana Łukasińskiego oraz ppor. Piotra Wysockiego.

  9. Kopciowo, Litwa, Dziuka, gm. rej. Łoździeje – grób i pomnik Emilii Plater.

  10. Krzeszowice, woj. małopolskie, pow. krakowski – kościół par. św. Marcina, grobowiec gen. Józefa Chłopickiego w kaplicy na przykościelnym cmentarzu.

  11. Kurów, woj. lubelskie, pow. puławski – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem gen. Józefa Dwernickiego nad wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Jewstafieja Kawera (3.03.1831).

  12. Międzyrzec Podlaski, woj. lubelskie, pow. bialski – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem gen. Hieronima Ramorino nad wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Grigorija Rosena (29.08.1831).

  13. Nowa Wieś, woj. mazowieckie, pow. kozienicki – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem gen. Józefa Dwernickiego nad wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Cypriana Kreutza (19.02.1831).

  14. Nowe Iganie, woj. mazowieckie, pow. siedlecki – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem gen. Ignacego Prądzyńskiego nad wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Grigorija Rosena (10.04.1831); pomnik.

  15. Nur, woj. mazowieckie, pow. ostrowski – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem gen. Tomasza Łubieńskiego nad wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Karla Wilhelma von Tolla (22.05.1831).

  16. Ostrołęka, woj. mazowieckie – miejsce bitwy pomiędzy wojskami polskimi pod dowództwem gen. Jana Zygmunta Skrzyneckiego, a wojskami rosyjskimi pod dowództwem feldmarszałka Iwana Dybicza (26.05.1831); sanktuarium św. Antoniego Padewskiego, gdzie podczas powstania zlokalizowany był szpital dla rannych w bitwie; pomnik gen. Józefa Bema na rynku; pomnik Czwartaków przy kościele; Muzeum Kultury Kurpiowskiej ze stałą ekspozycją poświęconą wydarzeniom z maja 1831.

  17. Pawliwka (d. Poryck), Ukraina, Wołyń, obw. wołyński, rej. iwanicki – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem gen. Józefa Dwernickiego nad wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Fiodora Rydygiera (11.04.1831).

  18. Puławy, woj. lubelskie – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem gen. Józefa Dwernickiego nad wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Cypriana Kreutza (2.03.1831).

  19. Rajgród, woj. podlaskie, pow. grajewski – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem gen. Antoniego Giełguda nad wojskami rosyjskimi pod dowództwem feldmarszałka Fabiana Gottlieba von der Osten-Sacken (29.05.1831).

  20. Stoczek Łukowski, woj. lubelskie, pow. łukowski – miejsce pierwszej zwycięskiej bitwy powstania listopadowego (patrz Zgórznica); popiersie gen. Józefa Dwernickiego na pl. Tadeusza Kościuszki.

  21. Tarnów, woj. małopolskie – Mauzoleum Józefa Bema w Parku Strzeleckim, pomnik Józefa Bema przy ul. Wałowej.

  22. Toruń, woj. kujawsko-pomorskie – popiersie gen. Józefa Bema przed Centrum Wyszkolenia Artylerii przy ul. Jana III Sobieskiego 36.

  23. Warka, woj. mazowieckie, pow. grójecki – pomnik Piotra Wysockiego za dworkiem przy ul. Długiej, pomnik powstańców 1863 r. na Błoniach.

  24. Warszawa-Olszynka Grochowska (d. wieś, ob. w granicach Warszawy, na terenie dzielnicy Praga Południe) – miejsce bitwy pomiędzy wojskami polskimi pod dowództwem gen. Józefa Chłopickiego a wojskami rosyjskimi pod dowództwem feldmarszałka Iwana Dybicza (25.02.1831); rez. przyrody „Olszynka Grochowska”, Pomnik Bitwy Grochowskiej u zbiegu ulic Szerokiej i Traczy; Aleja Chwały Bohaterów Powstania Listopadowego przy ul. Traczy – szereg głazów narzutowych z tablicami upamiętniającymi zasłużonych dowódców powstania i jego uczestników, m.in. generałów: Ludwika Bogusławskiego, Ludwika Kickiego, Józefa Chłopickiego, Józefa Bema, Ignacego Prądzyńskiego, Józefa Dwernickiego, Piotra Szembeka, Henryka Dembińskiego, Ludwika Michała Paca oraz Józefa Wybickiego i Kazimierza Delavigne – autora słów Warszawianki 1831 roku.

  25. Warszawa – Arsenał przy ul. Długiej 52; Muzeum Wojska Polskiego przy al. Jerozolimskich 3; Szkoła Podchorążych Piechoty w Łazienkach Królewskich – miejsce zawiązania się sprzysiężenia pod dowództwem podporucznika Piotra Wysockiego, pomnik Piotra Wysockiego przy budynku Podchorążówki, Reduta Ordona (Reduta nr 54), obelisk u zbiegu ulic Mszczonowskiej i Włochowskiej; Reduta Wolska (Reduta nr 56) przy skrzyżowaniu ulic Wolskiej i Redutowej, krzyż upamiętniający śmierć gen. Józefa Sowińskiego, kościół św. Wawrzyńca przy ul. Wolskiej 140a, pomnik gen. Józefa Sowińskiego w Parku Sowińskiego przy ul. Wolskiej na Woli.

  26. Zgórznica, woj. lubelskie, pow. łukowski, gm. Stoczek Łukowski – miejsce zwycięskiej bitwy (zw. bitwą pod Stoczkiem), w której wojska polskie pod dowództwem gen. Józefa Dwernickiego pokonały wojska rosyjskie pod dowództwem gen. Fiodora Geismara (14.02.1831); pomnik bitwy pod Stoczkiem.

V. Powstanie krakowskie (22-27.02.1846)

Przywódcy i dowódcy powstania:

Miejscowości i tereny bitew:

  1. Cisna, woj. podkarpackie, pow. leski – punkt zborny i miejsce sformowania oddziału mjr Jerzego Bułharyna – Naczelnika Wojennego Obwodu Sanockiego (18.02.1846).

  2. Kraków, woj. małopolskie – miejsce powołania przez władze powstańcze Rządu Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej na czele z tzw. triumwiratem w osobach Jana Tyssowskiego, Ludwika Gorzkowskiego i Aleksandra Grzegorzewskiego (22.02.1846).

  3. Krosno, woj. podkarpackie – miejsce ogłoszenia przez dowódcę Franciszka Wolańskiego odezwy o wybuchu powstania w nocy z 21 na 22 lutego (20.02.1846).

  4. Gdów, woj. małopolskie, pow. wielicki – miejsce bitwy pomiędzy wojskami powstańczymi pod dowództwem płk Jakuba Suchorzewskiego a wojskami austriackimi pod dowództwem płk Ludwiga von Benedeka (26.02.1846).

  5. Lesko, woj. podkarpackie – miejsce kilku potyczek oddziałów powstańczych z wojskami austriackimi.

  6. Uherce Mineralne, woj. podkarpackie, pow. leski, gm. Olszanica – miejsce zawiązania się oddziałów powstańczych pod dowództwem majora Jerzego Bułharyna i złożenia przysięgi (21.02.1846).

VI. Powstanie styczniowe (1863-64)

Dyktatorzy i dowódcy powstania:

Miejscowości i tereny bitew:

  1. Chruślina, woj. lubelskie, pow. opolski, gm. Józefów nad Wisłą – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem gen. Michała Heidenreicha „Kruka” nad wojskami rosyjskimi pod dowództwem płk Jerzego Miednikowa (4.08.1863).

  2. Krasnobród, woj. lubelskie, pow. zamojski – miejsce bitwy pomiędzy oddziałem powstańczym płk Marcina Borelowskiego „Lelewela”, a wojskami rosyjskimi mjr Ogalina; pomnik powstańców styczniowych.

  3. Krotoszyn, woj. wielkopolskie – pomnik gen. Mariana Lankiewicza na małym rynku.

  4. Krzykawka, woj. małopolskie, pow. olkuski, gm. Bolesław – miejsce bitwy pomiędzy korpusem pod dowództwem gen. Józefa Miniewskiego i włoskim legionem garibaldczyków pod dowództwem płk Francesco Nullo, a wojskami rosyjskimi pod dowództwem księcia Szachowskiego; miejsce śmierci płk Francesco Nullo; pomnik upamiętniający powstańców i płk Francesco Nullo.

  5. Nowa Słupia, woj. świętokrzyskie, pow. kielecki – miejsce bitwy pomiędzy oddziałami powstańczymi pod dowództwem gen. Mariana Langiewicza w wojskami rosyjskimi (11.02.1863); kościół par. św. Wawrzyńca, pomnik powstańców 1863 r. na cmentarzu przykościelnym.

  6. Salicha, Ukraina, obw. chmielnicki, rej. krasiłowski – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem gen. Edmunda Różyckiego nad rosyjskim oddziałem karnym pod dowództwem kapitana Łomonosowa (26.05.1863).

  7. Siemiatycze, woj. podlaskie – miejsce bitwy pomiędzy wojskami rosyjskimi pod dowództwem gen. Zachara Maniukina, a wojskami polskimi pod dowództwem płk Władysława Cichorskiego, płk Walentego Lewandowskiego i płk Romana Rogińskiego (6-7.02.1863).

  8. Sokołów Podlaski, woj. mazowieckie – pomnik ks. Stanisława Brzóski.

  9. Warszawa – miejsce wydania manifestu Komitetu Centralnego Narodowego (22.01.1863) ogłaszającego wybuch powstania styczniowego; budynek Banku Polskiego i Giełdy na Placu Bankowym, gdzie polski personel Banku Polskiego przekazał powstańcom pod dowództwem Aleksandra Waszkowskiego depozyty Kasy Głównej Królestwa w wysokości 3,6 miliona złotych, 500 tysięcy rubli i wielu listów zastawnych; popiersie płk Francesco Nullo u zbiegu ulic Frascati i F. Nullo.

  10. Wąchock, woj. świętokrzyskie, pow. starachowicki – miejsce koncentracji powstańców i bitwy z wojskami rosyjskimi (3.02.1863); dworek pod kolumnami (d. zajazd) przy ul. M. Langiewicza, gdzie mieściła się kwatera dyktatora powstania styczniowego gen. Mariana Langiewicza.

  11. Węgrów, woj. mazowieckie – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem Władysława Jabłonowskiego nad wojskami rosyjskimi pod dowództwem pułkownika Georgija Papaafanasopuło (3.02.1863).

  12. Wieluń, woj. łódzkie – Pomnik Bohaterów Powstania Styczniowego.

  13. Zaborów Leśny, woj. mazowieckie, pow. warszawski zachodni – mogiła 72 powstańców 1863 r. w Kampinoskim Parku Narodowym.

  14. Zambrów, woj. podlaskie – pomnik Powstania Styczniowego na pl. Gen. Władysława Sikorskiego.

  15. Żyrzyn, woj. lubelskie, pow. puławski – miejsce zwycięskiej bitwy wojsk polskich pod dowództwem gen. Michała Heidenreicha nad konwojem rosyjskim pod dowództwem por. Laudańskiego, wiozącym 201 tys. rubli (8.08.1863).

VII. Powstania śląskie

Miejscowości i obiekty:

  1. Gorzyce, woj. śląskie, pow. wodzisławski – miejsce śmierci najdłużej żyjącego (105 lat) powstańca śląskiego – Wilhelma Meisela (1904-2009).

  2. Góra Świętej Anny, woj. opolskie, pow. strzelecki, gm. Leśnica – Muzeum Czynu Powstańczego.

  3. Katowice, woj. śląskie – pomnik Powstańców Śląskich upamiętniający trzy wystąpienia zbrojne ludności śląskiej przeciwko władzom niemieckim w pobliżu ronda gen. Jerzego Ziętka, przy alei Wojciecha Korfantego; pomnik Wojciecha Korfantego na placu Sejmu Śląskiego.

  4. Kraków, woj. małopolskie – pomnik Powstańców Śląskich przy ul. Ignacego Daszyńskiego.

  5. Lubliniec, woj. śląskie – Pomnik Żołnierzy Wojska Polskiego i Powstańców Śląskich na Cmentarzu Wojskowym przy ul. Stalmacha.

  6. Piekary Śląskie, woj. śląskie – Kopiec Wyzwolenia upamiętniający m.in. walki powstańców śląskich.

  7. Siemianowice Śląskie, woj. śląskie – Pomnik Czynu Powstańczego na Placu Wolności, pomnik Wojciecha Korfantego przy zbiegu ulic Fryderyka Chopina i Sportowców.

  8. Tychy, woj. śląskie – pomnik Powstańca Śląskiego przy ul. Edukacji.

  9. Wodzisław Śląski, woj. śląskie – pomnik Powstań Śląskich obok Sądu Rejonowego przy ul. Sądowej.

A. I Powstanie śląskie (16-24.08.1919)

Dowódcy powstania:

Miejscowości i tereny bitew:

  1. Godów, woj. śląskie, pow. wodzisławski – miejsce zwycięskiej potyczki oddziałów powstańczych pod dowództwem Jana Wyglendy i Mikołaja Witczaka nad Grenzschutzem (17/18.08.1919); pomnik przy ul. Dworcowej.

  2. Mikołów, woj. śląskie – miejsce walk oddziałów powstańczych (17.08.1919).

  3. Mysłowice, woj. śląskie – miejsce masakry (15.08.1919), gdzie oddział Grenzschutzu otworzył ogień do śląskich górników żądających od niemieckiej dyrekcji kopalni wypłacenia pensji, co stało się bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania; miejsce walk oddziałów powstańczych pod dowództwem Ryszarda Mańki; zdobycie południowej części miasta z dworcem kolejowym oraz nieistniejącej dzisiaj wieży Bismarcka (20-23.08.1919).

  4. Paprocany (d. wieś, ob. dzielnica Tychów), woj. śląskie – miejsce walk oddziałów powstańczych pod dowództwem Wiktora Szczygła; zdobycie wsi i odwachu.

  5. Pszczyna, woj. śląskie – miejsce ataku Grenzschutzu na oddziały powstańcze przy tzw. "Trzech Dębach"; zamek (d. rezydencja książąt Hochberg von Pless), gdzie mieściły się koszary paramilitarnych grup niemieckich i osadzano schwytanych polskich powstańców.

  6. Rybnik, woj. śląskie – miejsce rozbrojenia placówki Grenzschutzu w dworze w Gotartowicach (ob. dzielnica Rybnika) przez oddziały powstańcze pod dowództwem Wincentego Motyki; miejsce spoczynku głównego komendanta powstania, por. Alfonsa Zgrzebnioka.

  7. Tychy, woj. śląskie – miejsce walk oddziału pod dowództwem Stanisława Krzyżowskiego; zdobycie dworca kolejowego, folwarku i poczty.

  8. Wodzisław Śląski, woj. śląskie – miejsce walk oddziałów powstańczych.

B. II powstanie śląskie (19-25.08.1920)

Dowódcy powstania:

Miejscowości i tereny bitew:

  1. Bytom, woj. śląskie – miejsce powołania Polskiego Komitetu Plebiscytowego (19.02.1920) z Wojciechem Korfantym na czele; miasto zdobyte przez powstańców zostało wkrótce przez nich opuszczone na żądanie koalicji.

  2. Dąbrówka Mała (ob. dzielnica Katowic), woj. śląskie – siedziba dowództwa II powstania śląskiego.

  3. Ruda Śląska, woj. śląskie – miejsce zwycięskich walk oddziałów powstańczych z wojskami niemieckimi (23.08.1920); popiersie Wojciecha Korfantego przed Muzeum Miejskim przy ul. Wolności.

  4. Szopienice, woj. śląskie (ob. cz. dzielnicy Szopienice-Burowiec w Katowicach) – miejsce rozbrojenia niemieckiego oddziału sipo przez powstańców pod dowództwem Jana Stanka.

  5. Zabrze, woj. śląskie – miejsce walk oddziałów powstańczych z wojskami niemieckimi (19-25.081920).

C. III powstanie śląskie (2.05-5.07.1921)

Dyktator i dowódcy powstania:

Miejscowości i tereny bitew:

  1. Dąbrówka Mała (ob. dzielnica Katowic), woj. śląskie – kościół św. Antoniego z Padwy, gdzie rezydował Wojciech Korfanty.

  2. Góra Świętej Anny, woj. opolskie, pow. strzelecki, gm. Leśnica – miejsce walk oddziałów powstańczych z Freikorpsem (21-26.05.1921).

  3. Katowice, woj. śląskie – zdobycie miasta przez oddziały powstańcze pod dowództwem ppor. Walentego Fojkisa i Adama Kocura (3.05.1921); miejsce spoczynku dyktatora III powstania śląskiego Wojciecha Korfantego.

  4. Kędzierzyn (ob. dzielnica Kędzierzyna-Koźla), woj. opolskie – miejsce walk oddziałów powstańczych pod dowództwem kpt. Pawła Cyma i ppor. Walentego Fojkisa, a wojskami niemieckimi (6-10.05.1921).

  5. Królewska Huta (ob. Chorzów), woj. śląskie – zdobycie miasta przez powstańców i przekazanie oddziałom francuskim.

  6. Olza, woj. śląskie, pow. wodzisławski, gm. Gorzyce – miejsce bitwy pomiędzy oddziałami powstańczymi pod dowództwem ppłk Bronisława Sikorskiego, a wojskami niemieckimi (23.05.1921).

  7. Szopienice, woj. śląskie (ob. cz. dzielnicy Szopienice-Burowiec w Katowicach) – siedziba Wojciecha Korfantego i Naczelnej Władzy Cywilnej i Wojskowej III powstania śląskiego (ob. VI Liceum Ogólnokształcące im. Jana Długosza, ul. Lwowska 2).

  8. Świętochłowice, woj. śląskie – pomnik Powstańców Śląskich na pl. Słowiańskim.

  9. Wodzisław Śląski, woj. śląskie – miejsce walk oddziałów powstańczych; zbiorowa mogiła poległych w III powstaniu śląskim na cmentarzu wyznaniowym w dzielnicy Jedłownik; pomnik upamiętniający uczestników III powstania śląskiego przy ul. Pszowskiej w dzielnicy Kokoszyce.

VIII. Powstanie zamojskie (1942-43)

Dowódcy powstania:

Miejscowości i tereny bitew:

  1. Aleksandrów, woj. lubelskie, pow. biłgorajski – miejsce działań licznych oddziałów partyzanckich; pomnik przed Urzędem Gminy.

  2. Biłgoraj, woj. lubelskie – miejsce działań licznych oddziałów partyzanckich Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich i Gwardii Ludowej.

  3. Józefów, woj. lubelskie, pow. biłgorajski – miejsce działań licznych oddziałów partyzanckich AK i GL; pomnik na rynku.

  4. Wojda, woj. lubelskie, pow. zamojski, gm. Adamów – miejsce bitwy pomiędzy połączonymi siłami I Kompanii Kadrowej Batalionów Chłopskich pod dowództwem por. Jerzego Mara-Meyera ps. "Vis" oraz partyzantów radzieckich kpt. Wasyla Wołodina, a wojskami niemieckimi pod dowództwem Erharda Biskady (30.12.1942); pomnik upamiętniający bitwę.

  5. Zaboreczno, woj. lubelskie, pow. tomaszowski, gm. Krynice – miejsce zwycięskiej bitwy pomiędzy oddziałami partyzanckimi BCh pod dowództwem mjr Franciszka Bartłomowicza ps. „Grzmot”, a oddziałami niemieckimi pod dowództwem mjr Ernsta Schweigera (1.02.1943).

  6. Zamość, woj. lubelskie – Muzeum Martyrologii Zamojszczyzny – Rotunda.

IX. Powstanie w getcie warszawskim (19.04-16.05.1943)

Przywódcy powstania:

Miejscowości i obiekty:

  1. Yad Mordechai, Izrael, Dystrykt Południowy, samorząd reg. Aszkelon – kibuc nazwany na cześć przywódcy powstania w getcie warszawskim, pomnik Mordechaja Anielewicza.

  2. Warszawa – bunkier sztabu Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB) przy ul. Miłej 18, dowodzonej przez Mordechaja Anielewicza i Marka Edelmana, kopiec z pomnikiem Mordechaja Anielewicza, budynek przy ulicy Muranowskiej 17 – siedziba kwatery głównej Żydowskiego Związku Wojskowego (ŻZW); cmentarz żydowski przy ul. Okopowej, grób Marka Edelmana; pomnik Bohaterów Getta na Placu Bohaterów Getta; pomnik na Umschlagplatz; Blue Tower Plaza (Błękitny Wieżowiec) na Placu Bankowym 2 w miejscu Wielkiej Synagogi, wysadzonej na rozkaz Gruppenführera Jürgena Stroopa 16.05.1943.

X. Powstanie w getcie białostockim (16-20.08.1943)

Przywódcy powstania:

Miejscowości i obiekty:

  1. Białystok, woj. podlaskie – Szlak Dziedzictwa Żydowskiego, Best Western Hotel Cristal u zbiegu ulic lipowej i Icchoka Malmeda, gdzie podczas okupacji niemieckiej znajdowała się główna brama białostockiego getta; pomnik Bohaterów Powstania w Getcie na terenie dawnego cmentarza żydowskiego przy ul. Żabiej.

XI. Powstanie warszawskie (01.08-03.10.1944)

Dowódcy powstania:

Miejscowości i obiekty:

  1. Kraków, woj. małopolskie – pomnik rotmistrza Witolda Pileckiego w parku im. dr Henryka Jordana.

  2. Olsztyn, woj. warmińsko-mazurskie – pomnik Bohaterom Powstania Warszawskiego na pl. Powstańców Warszawy.

  3. Ożarów Mazowiecki, woj. mazowieckie, pow. warszawski zachodni – dworek Reicherów u zbiegu ulic Ks. Józefa Poniatowskiego i Poznańskiej – kwatera gen. Ericha von dem Bacha, miejsce podpisana aktu kapitulacji powstania warszawskiego.

  4. Pociecha (ob. cz. wsi Truskaw), woj. mazowieckie, pow. warszawski zachodni, gm. Izabelin – miejsce bitwy Powstańczych Oddziałów Specjalnych AK „Jerzyki” z formacją RONA w Puszczy Kampinoskiej (28.08-2.09.1944); pomnik ku czci poległych żołnierzy POS AK „Jerzyki”.

  5. Słupsk, woj. pomorskie – pomnik Powstańców Warszawskich na skwerze przy ul. Szarych Szeregów.

  6. Warszawa – Muzeum Powstania Warszawskiego, ul. Grzybowska 79, pomnik Powstania Warszawskiego 1944 na pl. Krasińskich, wejście do kanału na pl. Krasińskich u zbiegu z ul. Długą, pomnik Małego Powstańca na murach obronnych Starego Miasta przy ul. Podwale 19; pałac Blanka – miejsce śmierci Krzysztofa Kamila Baczyńskiego; pomnik Armii Krajowej i Polskiego Państwa Podziemnego przed budynkiem Sejmu RP u zbiegu ulic Wiejskiej i Jana Matejki; pomnik małych powstańców na dziedzińcu kościoła św. Stanisława Kostki na Żoliborzu przy ul. Stanisława Hozjusza 2; budynek przy ul Filtrowej 68 – kwatera sztabu płk Antoniego Chruściela „Montera”, gdzie został podpisany rozkaz rozpoczęcia powstania (31.07.1944); Cmentarz Wojskowy na Powązkach z: kwaterami powstańczymi i pomnikiem AK „Gloria Victis”.; pomnik na pl. Powstańców Warszawy, złożony z 63 elementów symbolizujących dni walczącej stolicy; gmach Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej (PASTA) z kotwicą Polski Walczącej przy ul. Zielnej 37; Cmentarz Powstańców Warszawy przy ul. Wolskiej na Woli, pomnik Polegli-Niepokonani na skraju Cmentarza Powstańców Warszawy, pomnik Bohaterów Warszawy 1939-45 [tzw. „Nike’] przy Trasie W-Z w Śródmieściu; kopiec Powstania Warszawskiego przy ul. Bartyckiej na Czerniakowie w dzielnicy Mokotów, pomnik Żołnierzy AK Obwód "Żywiciel" w parku im. Żołnierzy Żywiciela; pomnik „Mokotów Walczący 1944” w parku im. gen. Gustawa Orlicz-Dreszera na Mokotowie.

  7. Wieluń, woj. łódzkie – popiersie rotmistrza Witolda Pileckiego.

  8. Wiersze, woj. mazowieckie, pow. nowodworski, gm. Czosnów – pomnik „Niepodległa Rzeczpospolita Kampinoska” i cmentarz partyzancki w Puszczy Kampinoskiej, gdzie spoczywają żołnierze AK Zgrupowania „Kampinos”.

XII. Powstanie poznańskie (28-30.06.1956)

Miejscowości i obiekty:

  1. Mrowino, woj. wielkopolskie, pow. poznański, gm. Rokietnica – miejsce uwolnienia więźniów z tamtejszego więzienia (28.06.1956).

  2. Poznań, woj. wielkopolskie – Zakłady Przemysłu Metalowego H. Cegielski – miejsce wybuchu strajku generalnego, który przerodził się w spontaniczny protest Wielkopolan przeciw totalitarnej władzy PRL; Muzeum Poznańskiego Czerwca 1956 r., Zamek Cesarski – Centrum Kultury „Zamek” przy ul. Św. Marcina 80/82; pomnik Poznańskiego Czerwca 1956 na pl. im. Adama Mickiewicza; tablica przed zajezdnią tramwajową przy ul. Gajowej poświęcona ofiarom Czerwca ‘56 z fragmentem wiersza Kazimiery Iłłakowiczówny, pomnik z nazwiskami ofiar Czerwca '56 przy ul. Jana Kochanowskiego, gdzie toczyły się najcięższe walki; tablica upamiętniająca śmierć Romana Strzałkowskiego na budynku u zbiegu ulic Jana Henryka Dąbrowskiego i Romka Strzałkowskiego.

Kanon opracował Roman Henryk Orlicz – Instruktor Krajoznawstwa Polski.


Pobierz załącznik nr 1 do Regulaminu Odznaki MS Word lub PDF