PARK NARODOWY „UJŚCIE WARTY”

Park Narodowy „Ujście Warty” został założony w 2001 r. dla ochrony unikatowych terenów podmokłych, rozległych łąk i pastwisk, które są jedną z najważniejszych w Polsce ostoją ptaków wodnych i błotnych. Park o powierzchni 7.956 ha powstał z połączenia rezerwatu przyrody „Słońsk” utworzonego w 1977 r. i części Parku Krajobrazowego „Ujście Warty” utworzonego w 1996 r. Przeważająca część terenu podlega ochronie od 1977 r. jako rezerwat przyrody „Słońsk” o powierzchnia 4.166 ha. Park położony w obecnym województwie lubuskim obejmuje rozlewiska Warty w pobliżu jej ujścia do Odry oraz dolny bieg rzeki Postomii; głównie podmokłe łąki, turzycowiska, łany manny i mozgi oraz zarośla wierzbowe. Wokół parku utworzono otulinę o powierzchni 10.454 ha. Siedziba dyrekcji parku znajduje się w Chyrzynie koło Kostrzyna nad Odrą. W Słońsku znajduje się Ornitovo, w którego skład wchodzą: Ośrodek Muzealno-Edukacyjny Parku Narodowego „Ujście Warty” oraz Szlak Pisklaka – dwukilometrowa trasa piesza, która pozwoli lepiej poznać obszar Ujścia Warty (w przygotowaniu).

Większość Parku Narodowego „Ujście Warty” to podmokłe łąki, pastwiska i rozlewiska. Jest to teren półnaturalny. Oznacza to, że oprócz sił przyrody kształtował go również człowiek. Zmiany, których dokonał człowiek polegały głównie na regulacji sieci rzecznej, a następnie na wykorzystaniu wydartego rzece terenu dla rolnictwa. W niektórych miejscach widać powrót przyrody do pierwotnego charakteru – zarośla wierzbowe i podmokły las zwany łęgiem. To, że przyroda w Parku Narodowym „Ujście Warty” powstała w wyniku działalności człowieka nie oznacza, że nie jest cenna! Taki otwarty, porośnięty niską roślinnością i przede wszystkim podmokły teren to wyjątkowe miejsce. Nie tylko w Polsce ale i na świecie jest takich miejsc niewiele. Niezwykłe są również tutejsze wahania poziomu wody. W ciągu kilku miesięcy poziom wody w parku może się podnieść (a potem opaść) nawet o kilka metrów.

Rozległa, otwarta przestrzeń z dużą ilością wody to raj dla ptaków. To właśnie one są w Parku Narodowym „Ujście Warty” najważniejsze – są głównym celem ochrony. Ptasi tłok jest tu o każdej porze roku. Lista gatunków, które pojawiają się w parku, ma już około 280 pozycji. Część ptaków wybrało park na miejsce składania jaj (ponad 170 gatunków). Dla wielu jest to bardzo ważny przystanek podczas corocznych jesiennych i wiosennych wędrówek. To właśnie tu mogą odpocząć i najeść się w drodze do i z „ciepłych krajów”. Część gatunków spędza w parku zimę. Niezależnie od tego w jakim celu ptaki pojawiają się w parku, wiele z nich to gatunki rzadkie lub zagrożone wyginięciem. Nietrudno tu dostrzec gatunki z listy unijnej Dyrektywy Ptasiej. To właśnie z tego powodu powstał obszar Natura 2000 PLC 080001 „Ujście Warty”.

Cały teren parku poprzecinany jest starorzeczami, licznymi kanałami, rowami oraz fragmentami dróg i grobli. Unikalna w skali kraju i Europy ostoja ptaków wodnych i błotnych. Stwierdzono tu lęgi ponad 140 gatunków ptaków, aż 26 zagrożonych wyginięciem, m.in. wodniczka (Acrocephalus paludicola), derkacz (Crex crex), rycyk (Limosa limosa), żuraw (Grus grus), bąk (Botaurus stellaris), bączek (Ixobychus minutus), rybitwa czarna (Chlidonias niger). Ponadto na terenie Parku Narodowego „Ujście Warty” stwierdzono występowanie 34 gatunków ssaków z 13 rodzin – w Polskiej Czerwonej Księdze znajdują się m.in. wydra (Lutra lutra) – kategoria R i bóbr europejski (Castor fiber) – kategoria E.

POŁOŻENIE, POWIERZCHNIA, HISTORIA I WODY

Park Narodowy „Ujście Warty” położony jest w Pradolinie Toruńsko-Eberswaldzkiej. Pradolina powstała podczas zlodowacenia bałtyckiego. Był to ostatni etap epoki lodowcowej. W tym czasie lądolód przykrył północną połowę Polski. Wody rzek, które płynęły z południa docierały do czoła lądolodu – ten blokował im dalszą drogę. Jednocześnie topniał lód z najbardziej wysuniętych na południe fragmentów lądolodu. Wzdłuż jego czoła łączyły się wody z roztopionego lodu oraz rzek z południa i tworzyły potężną pra-rzekę. Płynęła ona na zachód, rzeźbiąc szeroką płaską dolinę. W tej chwili płynie nią m.in. Warta. Łatwo to zobaczyć, gdy będąc w parku skierujemy wzrok na północ lub na południe. W tych kierunkach wyraźnie dostrzeżemy „wałowate” wzniesienia. Są to terasy wyższe doliny oraz wysoczyzny morenowe. Uproszczając, są to granice Pradoliny. Pomiędzy nimi, czasem na szerokości 35 km płynęła pra-rzeka. Pradolina dzieli się na kilka odcinków zwanych kotlinami. Park Narodowy „Ujście Warty” leży w Kotlinie Gorzowskiej.

Płaska powierzchnia Kotliny Gorzowskiej i ciągła obecność wody spowodowały, że obecne tu utwory powierzchniowe są z nią ściśle związane. Są to głównie osady, które powstały w holocenie – najmłodszej i obecnie panującej epoce geologicznej. Zaliczamy do nich torfy, gytie i mady. Torfy i gytie powstały w wyniku rozkładu części roślin w bardzo wilgotnych miejscach lub nawet pod wodą. Gdzieniegdzie grubość warstwy torfów w parku wynosi nawet kilka metrów. Dlatego, przed utworzeniem parku, torf był tutaj wykopywany. W miejscach wydobycia powstały charakterystyczne prostokątne zagłębienia – torfianki. Teraz wypełnia je woda. Taką torfiankę można zobaczyć przy ścieżce spacerowej „Torfianka” lub ścieżce przyrodniczej „Olszynki”. Mady z kolei, to materiał, który przyniosły wody rzek. Tam, gdzie rzeka zaczyna płynąć wolniej, na dno opadają niesione przez nią cząstki i tworzą się mady. W niektórych miejscach w parku możemy spotkać starsze od torfów i mad piaski rzeczne. Pochodzą one z plejstocenu.

Gleby, które występują na terenie Parku Narodowego „Ujście Warty” możemy podzielić na dwie grupy. Pierwsza z nich to gleby hydrogeniczne. Nazwa ta oznacza, że powstały pod wpływem wody. W parku są to gleby torfowe, mułowe i murszowate. Występują głównie na Polderze Północnym. W południowej części parku najczęściej spotykamy gleby napływowe. Znów nazwa wskazuje, w jaki sposób powstały – zostały przyniesione przez rzeki. W miejscach, gdzie woda zwalnia, część materiału opada i kumuluje się. Takie gleby to mady rzeczne.

Pierwotnie powierzchnię całej doliny Warty, szerokiej miejscami nawet na kilkanaście kilometrów, pokrywały rozległe mokradła, porośnięte podmokłymi lasami. Warta płynęła wówczas wieloma odnogami, które często zmieniały swój bieg. Obszar ten znajdował się też pod silnym wpływem wód Odry, a wody obu rzek systematycznie zalewały go w czasie wezbrań czy powodzi. Do 1773 r. dokonano jedynie niewielkich zmian stanu naturalnego. Ograniczały się one do wybudowania pojedynczych kanałów i rowów melioracyjnych. Regulowały one odpływ wody z zabagnionego terenu, gdzie istniało osadnictwo.

Zasadnicze zmiany hydrograficzne w dolinie Warty nastąpiły w końcu XVIII w., za czasów panowania Fryderyka Wielkiego. Działania te podjęto aby przekształcić Wartę w rzekę żeglowną, przyspieszyć spływ wód oraz zabezpieczyć części doliny przed zalewaniem. Projekt regulacji rzeki wykonał w 1765 r. inżynier Isaac Jacob von Petri. Prace zaczęto na wielka skalę w 1767 r. Polegały one na obwałowaniu Warty od północy, zmeliorowaniu całej doliny, przeniesieniu głównego ujścia Warty z południowych krańców twierdzy kostrzyńskiej na północ od miasta, usypaniu w latach 1828-32 lewobrzeżnego wału Warty między Słońskiem a Kostrzynem, doprowadzeniu w 842 r. wału lewobrzeżnego do Słońska i połączeniu go z wałem rzeki Postomii oraz wybudowaniu na początku XX w. szeregu pompowni odwadniających powstałe poldery. W wyniku tych działań odcięto duże obszary w dolinie od silnego wpływu wód Warty i Odry. Przekształcono je w poldery, które stały się doskonałymi terenami rolnymi, przeważnie pastwiskami i łąkami. Pomiędzy Kostrzynem a Słońskiem utworzono zbiornik retencyjny o powierzchni około 51 km². Ponieważ prowadzone prace melioracyjne w najmniejszym stopniu dotknęły rejonu zbiornika, zachował on system hydrograficzny najbardziej zbliżony do naturalnego, co podnosi jego wartość przyrodniczą.

Do drugiej połowy XVIII w. obszar doliny Warty pozostawał prawie niezaludniony. Osadnictwo skupiało się na obrzeżach rozległych moczarów. Ważnymi ośrodkami miejskimi w okolicy były Kostrzyn i Lubusz, od którego nazwę wzięło obecne województwo lubuskie. To niewielkie dziś miasteczko usytuowane jest na lewym, niemieckim brzegu Odry, a jego obecna nazwa brzmi Lebus. W niewielkiej dziś Górzycy, nieopodal granicy parku, w XII i XIII w. rezydowali biskupi lubuscy. Miejscowość ta była ważnym miejscem kultu maryjnego.

Pierwszymi osadnikami błot warciańskich byli olendrzy. Ludzie ci potrafili gospodarować na niegościnnym, podmokłym terenie, żyjąc według zasady „jeden za wszystkich, wszyscy za jednego”. Byli ludźmi wolnymi: nie odrabiali pańszczyzny, przysługiwała im wolność wyznania. Miejscowościami o rodowodzie olenderskim były: Landsberger Hollander – dzisiejsze Chwałowice, Krieste Holländer przemianowane następnie na Albrechtsbruch dziś Studzionka. Ostatecznie obszar błot warciańskich został zaludniony w wyniku tzw. kolonizacji fryderycjańskiej. Prowadzona była ona równolegle z osuszaniem błot warciańskich, jakie zaczęło się za panowania Fryderyka Wielkiego. Zasiedlania trwały od 1767 r. do 1782 r. Osadnicy otrzymywali szeroką pomoc: drewno do budowy domów, zwolnienie z podatków na kilka lat, zwolnienie z obowiązku służby wojskowej dla osadników i ich dzieci.

Życie na bagnistej ziemi nie było jednak łatwe. Często brakowało jedzenia zarówno dla ludzi jak i dla zwierząt. Jedno z podań mówi, że był to powód, dla którego chłopi poprosili Fryderyka o pozwolenie na emigrację do Ameryki. Na to oburzony władca miał ponoć odpowiedzieć „Ja wam Nową Amerykę i wolność dam nad Wartą”. Powstającym wsiom nadawano egzotycznie brzmiące nazwy: Nowy Jork, Pensylwania, Sumatra. Dopiero po 1945 r. Komisja Nazewnictwa zmieniła te nazwy na polsko brzmiące. Do dziś zachowała się jedna z dawnych nazw: Malta, usytuowana na północ od Krzeszyc.

Projekt utworzenia parku narodowego w historycznej delcie ujścia Warty do Odry został przyjęty przez Radę Ministrów 19 czerwca 2001 r. Park Narodowy „Ujście Warty” powstał 1 lipca 2001 r. i jest najmłodszym parkiem narodowym w Polsce. Rok założenia parku nie był jednak początkiem ochrony tych terenów. Pierwsze działania ochronne podjęto dla obszaru, który obecnie stanowi południową część parku. Tam w 1965 r. powstał tzw. zwierzyniec otwarty, który chronił zasoby łowieckie. W 1977 r. utworzono rezerwat przyrody „Słońsk”. Chronił on ptaki wodno-błotne. Wówczas był to jeden z większych rezerwatów ornitologicznych w Polsce. Nazwa ta często jest jeszcze wspominana przez mieszkańców regionu. Sam rezerwat przestał istnieć wraz z utworzeniem parku narodowego. Powierzchnia Parku Narodowego „Ujście Warty” obecnie wynosi 8.074 ha.

Park Narodowy „Ujście Warty” powstał w miejsce istniejącego od 1977 r. rezerwatu przyrody „Słońsk” oraz części Parku Krajobrazowego „Ujście Warty” utworzonego w 1996 r. Ze względu na szczególne znaczenie tego terenu, zwłaszcza dla ptaków wodnych i błotnych rezerwat przyrody „Słońsk” został w 1984 r. objęty konwencją Ramsar, której celem jest ochrona terenów podmokłych, ważnych jako siedlisko życiowe ptaków. Park Narodowy „Ujście Warty” swoją działalność rozpoczął z dniem 1 lipca 2001 r. a jednym z pierwszych zadań parku było wpisanie na listę ramsarską całego obszaru parku narodowego, co nastąpiło w 2007 r. Oznacza to, że jego ochrona jest szczególnie ważna, ze względu na podmokły charakter i duże znaczenie dla ptaków wodno-błotnych.

Konwencja ramsarska (ang. Ramsar Convention on Wetlands) – potoczna nazwa układu międzynarodowego dotyczącego ochrony przyrody, który został podpisany 2 lutego 1971 r. podczas konferencji w irańskim kurorcie Ramsar nad brzegiem Morza Kaspijskiego. Konwencja weszła w życie 21 grudnia 1975 r. Pełna jej nazwa brzmi: „Konwencja o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe, zwłaszcza jako środowisko życiowe ptactwa wodnego”. Celem porozumienia jest ochrona i utrzymanie w niezmienionym stanie obszarów określanych jako „wodno-błotne”. Szczególnie chodzi o populacje ptaków wodnych zamieszkujących te tereny lub okresowo w nich przebywające. W czerwcu 2011 r. objęte konwencją ramsarską były 1933 obszary o łącznej powierzchni ponad 189 mln hektarów. Do tej pory podpisało ją 171 państw. Polska ratyfikowała konwencję w 1978 r. Za wdrażanie w Polsce postanowień konwencji ramsarskiej odpowiedzialny jest Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska.

Wraz z wejściem Polski do Unii Europejskiej w 2004 r. tworzono listę obszarów Natura 2000. Region Ujścia Warty również został uznany za cenny w skali Europy. Wyznaczony został tutaj obszar „Ujście Warty”, który ma aktualnie kod PLC 080001. Oznacza to, że jest on ważny zarówno dla ptaków jak i siedlisk przyrodniczych roślin i zwierząt. Granice obszaru Natura 2000 „Ujście Warty” w większości pokrywają się z zewnętrznymi granicami Parku Krajobrazowego „Ujście Warty”.

Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 jest systemem ochrony dziedzictwa przyrodniczego krajów Unii Europejskiej. Celem utworzenia sieci Natura 2000 jest zachowanie zagrożonych wyginięciem siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt w skali Europy. Podstawą prawną tworzenia sieci Natura 2000 jest dyrektywa Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 r. w sprawie ochrony dzikich ptaków i dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory, które zostały transponowane do polskiego prawa, głównie do ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Sieć Natura 2000 tworzą dwa typy obszarów: obszary specjalnej ochrony ptaków (OSO) oraz specjalne obszary ochrony siedlisk (SOO).

Celem ochrony w każdym wyznaczonym obszarze Natura 2000 jest utrzymanie typów siedlisk przyrodniczych we właściwym stanie ochrony, dla których zachowania został on wyznaczony. Oznacza to, że naturalny zasięg siedliska w dłuższej perspektywie czasowej powinien pozostać stały lub powiększać się, a stan ochrony typowych dla niego gatunków flory i fauny winien się utrzymać.

Przyroda Parku Narodowego „Ujście Warty” bardzo ściśle związana jest z wodą. To od jej poziomu zależy m.in. jakie ptaki zawitają do parku i czy zdecydują się tu rozmnażać. Główną rzeką parku jest Warta, która płynąć przez środek parku, dzieli go na dwie części: południową – były rezerwat „Słońsk”, położoną w Kostrzyńskim Zbiorniku Retencyjnym oraz północną – tzw. Polder Północny z licznymi starorzeczami i bogatą siecią urządzeń melioracyjnych. Obie części różnią się charakterem, w tym także ilością i zmiennością poziomu wody.

Polder Północny oddzielony jest od Warty wałem przeciwpowodziowym i nie ma z nią bezpośredniego kontaktu. Układ sieci rzecznej został tu bardzo silnie zmieniony w XVIII w. Aktualnie polder jest poprzecinany licznymi kanałami. Na głównych kanałach, w ramach projektu „Bagna są dobre!” zostały odtworzone jazy. Te ustawione w poprzek koryta przegrody, pozwalają nam regulować poziom wody w parku. Na wiosnę, przy pomocy jazów, spiętrzamy wodę. Wtedy kanały i rowy wypełniają się, a na łąkach powstają rozlewiska. To przyciąga ptaki takie jak czajki, wodniki, żurawie czy kszyki do założenia w tych miejscach gniazd. Z podmokłych łąk chętnie też korzystają płazy np. żaby moczarowe i kumaki nizinne. Gdy minie okres lęgowy, możemy zmniejszyć spiętrzenie. Wtedy część wody odpływa z łąk i można je bez przeszkód skosić lub wypasać.

Na poziom wody w południowej części parku nie mamy takiego wpływu. Teren ten dzieli od Warty jedynie warga brzegowa. W związku z tym, gdy rzeka przybiera, woda z łatwością rozlewa się na ten płaski obszar zalewowy. W porównaniu do Polderu Północnego człowiek ingerował tutaj znacznie mniej. Mniej jest kanałów i rowów za to więcej starorzeczy. Jedno ze starych koryt Warty jest teraz samodzielną rzeką – Postomią. Koryto Postomii wpada do koryta Warty – nim również woda napływa do parku przy wysokich stanach i silnym wietrze.

Poziom wody w tej części parku podnosi się zwykle późną jesienią, a najwyższy obserwujemy zazwyczaj na wiosnę (marzec – kwiecień). To wtedy cała południowa część parku może znaleźć się pod wodą. Nie oznacza to jednak powodzi. Jest to teren zalewowy więc taka sytuacja jest normalna a nawet pożądana dla przyrody. Powstaje wtedy raj dla ptaków wodnych: kaczek, łabędzi, perkozów czy gęsi. Dla turystów jednak teren ten jest w tym czasie niedostępny – trzeba poczekać aż woda opadnie. A dzieje się to, gdy zaczyna się robić cieplej i rośliny zaczynają intensywnie rosnąć i „wypijać” wodę. Koniec lata jest zazwyczaj najbardziej suchym okresem w parku. Różnica w poziomie wody w ciągu roku przeważnie wynosi około 1-2 m. Ale zdarzały się lata gdzie wahania poziomu wody dochodziły nawet do 4 metrów. Główną funkcją tej części parku jest gromadzenie wód powodziowych, na które decydujący wpływ mają stany wód w Odrze, w mniejszym stopniu w Warcie i w dorzeczu Postomii.

ROŚLINNOŚĆ I ZWIERZĘTA

Zbiorowiska roślinne na terenie parku reprezentują wysoki poziom różnorodności biologicznej. Ponad 400 gatunków roślin naczyniowych to około 30% flory całej Krainy Wielkopolsko-Kujawskiej. O dużym zróżnicowaniu świadczy też występowanie na tym terenie blisko 50 zespołów roślinnych. Szata roślinna parku ma w przeważającej części charakter naturalny, choć struktura roślinności rzeczywistej odbiega od potencjalnej. Pośrednie i bezpośrednie oddziaływanie człowieka, dokumentowane już kilka stuleci, zaznaczyło się przede wszystkim zanikiem roślinności leśnej o charakterze łęgowym oraz rozpowszechnieniem zbiorowisk naturalnych tzw. auksochorycznych.

Na tle innych odcinków rzeki Warty, szata roślinna parku wyróżnia się wysokim poziomem naturalności, a także unikatowym charakterem. Na ten ostatni składa się między innymi występowanie kilku bardzo rzadkich, zagrożonych wyginięciem roślin naczyniowych. Szata roślinna jest bardzo interesującym obiektem badawczym oraz dydaktycznym. Stwarza możliwości prowadzenia studiów nad strukturą i dynamiką flory. Dodatkowo możliwe jest monitorowanie zmian wynikających ze świadomych manipulacji hydrologicznych. Roślinność dolin rzecznych w całej Europie została już w większości bardzo silnie przekształcona.

Obszar Parku Narodowego „Ujście Warty” to jeden z najważniejszych terenów lęgowych ptaków wodnych i błotnych w Polsce – stwierdzono tu 245 gatunków ptaków, w tym 174 lęgowych, m.in. 4 gatunki perkozów, 7-8 gatunków kaczek, 5 gatunków chruścieli i 9-10 gatunków ptaków siewkowych. Dla wielu gatunków ptaków park to jedno z ważniejszych miejsc lęgowych w Polsce. Aż 26 gatunków ptaków gniazdujących w parku należy do zagrożonych wyginięciem w skali światowej. Według międzynarodowej klasyfikacji BirdLife International są to m.in.: wodniczka (Acrocephalus paludicola), derkacz (Crex crex), rycyk (Limosa limosa), żuraw (Grus grus), bąk (Botaurus stellaris), bączek (Ixobychus minutus), czy też występująca tutaj dość pospolicie rybitwa czarna (Chlidonias niger). W przelotach, obok wielotysięcznych stad gęsi tundrowej (Anser serrirostris) i zbożowej (Anser fabalis), pojawiają się w ujściu Warty gęsi gęgawy (Anser anser), gęsi białoczelne (Anser albifrons) i szereg innych, rzadszych gatunków. Tutaj znajduje się największe w Polsce zimowisko arktycznego gatunku łabędzia krzykliwego (Cygnus cygnus), a także około 30 orłów bielików (Haliaeetus albicilla), które przyciąga obfitość zimujących kaczek (Anatinae), stanowiących ich pokarm.

Park Narodowy „Ujście Warty” odgrywa ważną rolę dla ptaków również poza sezonem rozrodczym. Bardzo licznie pierzą się na tym terenie kaczki – krzyżówki (Anas platyrhynchos), cyraneczki (Anas crecca), a także gęsi gęgawy (Anser anser) i łabędzie nieme (Cygnus olor), łyski (Fulica atra). W okresie migracji jesiennej park jest miejscem koncentracji ptaków wodnych i błotnych – głównie gęsi zbożowej (Anser fabalis) i gęsi białoczelnej (Anser albifrons) – liczba nocujących gęsi dochodzi do 200 tys. osobników. W okresie zimowym Park Narodowy „Ujście Warty” to największe zimowisko w Polsce łabędzia krzykliwego (Cygnus cygnus) – do 2.500 osobników, a także ważne zimowisko orła bielika (Haliaeetus albicilla) – do 50 osobników.

Symbolem Parku Narodowego „Ujście Warty” od chwili jego powołania była gęś zbożowa (Anser fabalis) – gatunek, który w wielkich stadach pojawiał się na jego terenie w przelotach. Od kwietnia 2020 r. jest to gęś tundrowa (Anser serrirostris). Zmianę tę wymusił fakt, iż w międzyczasie wyróżniono z populacji gęsi zbożowej nowy gatunek – gęś tundrową, a jednocześnie stwierdzono, że to właśnie jego przedstawiciele stanowią około 90% stad zalatujących w Ujście Warty.

Ochronę ptaków utrudnia pojawienie się i szybki rozwój populacji norki amerykańskiej (Mustela vison), a także coraz częstsze informacje dotyczące pojawiania się szopa (Procyon lotor), przybywającego z zachodu. Ponadto na terenie Parku Narodowego „Ujście Warty” stwierdzono występowanie 34 gatunków ssaków z 13 rodzin. Spośród tych, które znajdują się w Polskiej Czerwonej Księdze wymienić należy wydrę (Lutra lutra) kategoria – R i bobra europejskiego (Castor fiber) – kategoria E.

ZAGROŻENIA DLA PRZYRODY I CZŁOWIEKA

Głównym zagrożeniem dla przyrody parku jest wtórna sukcesja roślinności na nieużytkowanych łąkach i pastwiskach. Pojawiające się w południowej części zarośla wierzbowe, a w północnej trzcinowiska, w znacznym stopniu przyczyniają się do zaniku najcenniejszych siedlisk otwartych, będących miejscem lęgowym wielu gatunków ptaków. Z tego też względu jednym z priorytetowych działań zmierzających do ochrony siedlisk jest ich aktywna ochrona, dopuszczająca na obszarach tradycyjnie wykorzystywanych rolniczo ekstensywną gospodarkę łąkowo-pastwiskową.

Wysoka wartość ornitologiczna terenu parku, w kontekście kurczenia się areału bardzo cennych siedlisk lęgowych była przyczyną do wpisania obszaru „Ujścia Warty” do przedakcesyjnego programu SAPARD (ang. Special Accession Programme for Agriculture and Rural Development), w dziale rolnośrodowiskowym, gdzie przewidziano dopłaty dla rolników korzystających z łąk i pastwisk w parku na zasadach określonych przez zarządców terenu. W aktywnej ochronie siedlisk pomogli również sponsorzy, dzięki którym udało się odtworzyć około 300 ha łąk kośnych.

Odwiedzając park narodowy należy pamiętać, że nie jest to park miejski czy ogród zoologiczny. Tutaj przyroda jest zbliżona do stanu naturalnego i rządzi się swoimi prawami. Podziwiajmy ją, ale bądźmy odpowiedzialni, również za siebie. Nie można zabezpieczyć odwiedzających park przed wszystkimi zagrożeniami, które mogą tu wystąpić. Szczególnie trzeba uważać na: dziury bobrowe, wiatrołomy, zwierzęta, owady i kleszcze, krowy i konie oraz nierówności w drogach.

Drogi udostępnione w parku to najczęściej drogi gruntowe, często nieutwardzone. Mogą na nich wystąpić nierówności oraz dziury zrobione przez bobry, a pod nimi systemy korytarzy. Na ścieżce przyrodniczej „Olszynki” i na innych zalesionych terenach, po przejściu silnych wiatrów, pojawiają się wiatrołomy. Drzewa są często podgryzione przez bobry, co może zwiększać możliwość ich przewalenia. W parku występują dzikie zwierzęta, dla których m.in. park utworzono. Unikają one kontaktu z człowiekiem, który jest dla nich największym zagrożeniem. Jeżeli jednak dojdzie do spotkania, najbezpieczniej spokojnie oddalić się. Szczególnie nie należy zbliżać się do młodych dzików; gdzieś w pobliżu na pewno jest ich matka. Mokradła parku obfitują w różne owady (komary, gzy, meszki, itp.) czy kleszcze. To świadczy o bogactwie życia, chociaż dla człowieka może być nieprzyjemne. Idąc do parku należy zabezpieczyć się w odpowiednią odzież i środki odstraszające. Na terenie parku wypasane są krowy i konie. Zapobiegają one zarastaniu łąk, wiec są bardzo ważne dla tutejszej przyrody. Nie da się ich wszystkich odgrodzić, a są to bardzo ciekawskie zwierzęta, nie uciekają przed człowiekiem i mogą podchodzić do ludzi. Są to duże zwierzęta i spłoszone mogą przypadkiem przestraszyć turystów lub wyrządzić im krzywdę.

Niektóre drogi w parku są udostępnione dla samochodów, ale należy pamiętać, że są to drogi gruntowe. Mogą one być grząskie, szczególnie po obfitych opadach oraz mogą na nich wystąpić nierówności. Korzystając z dostępnej w parku infrastruktury – wież widokowych, platform, kładek i pomostów należy przestrzegać zamieszczonych na nich regulaminów i zasad obowiązujących w parku narodowym.

EDUKACJA PRZYRODNICZA I TURYSTYKA

Od 31 maja 1996 r. funkcjonuje Centrum Edukacji Przyrodniczej w Chyrzynie, a od października 1996 r. prowadzone są tutaj regularne zajęcia terenowe i laboratoryjne dla młodzieży szkolnej i akademickiej. Tematyka zajęć ukierunkowana jest na tereny podmokłe, ich znaczenie i sposoby ochrony. W ramach edukacji przyrodniczej organizowane są m. in. pokazy slajdów, wycieczki, zajęcia tematyczne jednodniowe, jak również kilkudniowe warsztaty ekologiczne, obozy ornitologiczne, ćwiczenia terenowe dla studentów. Na terenie parku obecnie funkcjonuje kilka szlaków pieszych i rowerowych, a także dwie ścieżki przyrodnicze „Ptasim szlakiem”, prowadząca przez najatrakcyjniejsze tereny byłego rezerwatu „Słońsk” oraz „Przyrodniczy Ogród Zmysłów” przy dyrekcji parku. Opracowana jest również „Koncepcja turystyki przyjaznej środowisku w „Ujściu Warty”, wykonana w ramach projektu „Zielona Wstęga Odra – Nysa” przez stronę niemiecką. Na mocy porozumienia z Zarządem Okręgu Polskiego Związku Wędkarskiego teren parku jest także udostępniony dla amatorskiego połowu ryb, w wyznaczonych miejscach.

Park Narodowy „Ujście Warty” posiada także małe zaplecze hotelowe – 5 pokoi dla 15 osób oraz schronisko dla około 30 osób, wraz z zapleczem sanitarnym i gastronomicznym.