NARWIAŃSKI PARK NARODOWY

Narwiański Park Narodowy został utworzony w 1996 r. na Nizinie Północnopodlaskiej w dolinie rzeki Narwi, w celu ochrony istniejących tutaj ekosystemów podmokłych i wodnych. Położony jest w północno-wschodniej Polsce, w obecnym województwie podlaskim, 30 km na zachód od Białegostoku. Jego granice przecinają obszar dwóch powiatów (białostockiego i wysokomazowieckiego) oraz siedmiu gmin (Choroszcz, Tykocin, Turośń Kościelna, Suraż, Łapy, Kobylin Borzymy, Sokoły). Park o powierzchni 7.350 ha, położony pomiędzy Surażem i Rzędzianami, obejmuje fragment bagiennej Doliny Górnej Narwi o bardzo rozwiniętym ekosystemie rzecznym (rozlewiska i zakola rozczłonkowanego koryta rzeki), która stanowiła znaczną część utworzonego w 1985 r. Narwiańskiego Parku Krajobrazowego. Dno doliny zalega na poziomie od 110,7 m w Rzędzianach do 118 m n.p.m. w Surażu. Wokół parku wyznaczono otulinę o powierzchni 15.408 ha (zgodnie z najnowszymi pomiarami powierzchnia parku wynosi 6.805,02 ha, a powierzchnia otuliny 17.201,6 ha). Symbolem Narwiańskiego Parku Narodowego jest błotniak stawowy (Circus aeruginosus).

Granice Narwiańskiego Parku Narodowego poprowadzono tak, by obejmowały tylko dolinę rzeki. Dlatego 98% powierzchni parku to grunty silnie uwilgotnione, stale lub okresowo podtapiane. Zdecydowana większość, około 5.500 ha, to nieużytki. Pozostałe grunty to wody, łąki i pastwiska. Otoczenie to wysoczyzny morenowe dochodzące do 160 m n.p.m.: od wschodu Wysoczyzna Białostocka, od zachodu Wysoczyzna Wysokomazowiecka. Narew w parku zasila kilka małych dopływów; przy ujściu Czaplinianki koło wsi Topilec znajduje się zespół 32 stawów rybnych o powierzchni 37 ha. 73% parku stanowią użytki ekologiczne, 10% użytki rolne, 9% wody i 4% lasy (przeważnie olsy). Dolinę wypełniają torfy o średniej miąższości 1 m. Park położony jest w większości na gruntach prywatnych, głównie drobnych rolników. Sporny problem stanowi duże rozdrobnienie własności – jest tu około 12.000 działek, z czego zaledwie 38% to własność Skarbu Państwa.

Dolinę Narwi kształtuje rzeka wielokorytowa, nazywana w literaturze specjalistycznej rzeką anastomozującą. Gęsta sieć koryt będąca głównym walorem parku, funkcjonuje w pokrywie torfowej. Powstanie wielokorytowego systemu Narwi związane było z narastaniem torfów w dolinie. Rozwój roślinności wodnej i roślinności szuwarowej powodował hamowanie i spiętrzanie wód, co doprowadzało do dzielenia się koryta i tworzenia się sieci koryt bocznych, a narastanie torfów stanowiło o ich trwałości.

Poniżej wsi Rzędziany Narew została uregulowana. Nowe koryto jest szersze, głębsze i bardziej wyprostowane od dawnego, naturalnego. Powoduje to zwiększenie przepływu, obniżenie stanu wody w rzece, zmniejszenie i skrócenie zalewów powierzchniowych oraz obniżenie poziomu wód gruntowych w dolinie. Niekorzystny wpływ na reżim przepływów rzeki zaczął wywierać także uruchomiony na początku lat 90. XX w. zbiornik retencyjny Siemianówka. Polega ono głównie na podwyższaniu przepływów minimalnych i obniżaniu wysokich wód. Skutkuje to mniejszymi i krótszymi zalewami, co modyfikuje funkcjonowanie ekosystemów mokradłowych w dolinie. Zbiornik zanieczyszcza również Narew dużym ładunkiem związków biogenicznych oraz cząsteczkowej materii organicznej. Do stopniowego przesychania doliny przyczyniają się również łagodnie przebiegające zimy i niewielka retencja śnieżna w ostatnich latach. Pociąga to za sobą m.in. zanik procesów torfotwórczych, mineralizację złóż torfu i eutrofizację siedlisk. Zmiany hydrologiczne w dolinie Narwi negatywnie wpływają zarówno na siedliska nieleśne, jak i na lasy bagienne.

W obrębie parku wyodrębniono 46 zespołów roślinności, a w tym 33 zespoły roślinności wodnej i szuwarowej. Najbardziej rozpowszechniona jest roślinność szuwarowa, ponadto występują zbiorowiska zarośli wierzbowych, łąkowe, ziołoroślowe oraz kserotermiczne. Na terenie parku występuje 13 gatunków roślin chronionych: grzybienie białe (Nymphaea alba L.), zwyczajowo nazywane także nenufarem lub lilią wodną oraz grążel żółty (Nuphar lutea), kosaciec syberyjski (Iris sibirica L.), rosiczka okrągłolistna (Drosera rotundifolia L.) i storczykowate (Orchidaceae Juss.).

Park ma bogatą awifaunę – około 200 gatunków. Na tym, w końcu niewielkim obszarze gnieździ się ponad 150 gatunków ptaków lęgowych. Dla wielu z nich egzystencja poza tym rejonem jest już zagrożona. Zaliczamy do nich m.in.: różeńca (Rhodiola L.), świstuna (Mareca penelope), dubelta (Gallinago media), brzęczkę (Locustella luscinioides), wodnika (Rallus aquaticus) i rybitwę czarną (Chlidonias niger). W czasie wiosennych przelotów teren parku jest dla tych ptaków jedyną ostoją oraz ważnym miejscem odpoczynku i żerowania. Ich zgrupowania liczą wtedy po kilka tysięcy osobników.; w wodach występują 22 gatunki ryb. Ustalono, że na obszarze parku mieści się ponad 30 gatunków ssaków. Wśród nich wspomnieć trzeba: łosia (Alces), bobra (Castor fiber), wydrę (Lutra), gronostaja (Mustela erminea), dzika (Sus scrofa), jelenia (Cervus) oraz sarnę (Capreolus).

Na terenie parku i w jego otulinie znajduje się wiele obiektów zabytkowych, m.in. reduta obronna „Koziołek” położona w widłach Kurówki i Narwi, zbudowana przez wojska polskie hetmana litewskiego Pawła Sapiehy w czasie oblężenia przez Szwedów zamku w Tykocinie – szaniec ziemny z 1656 r. zbudowany według systemu holenderskiego – na zdjęciu po lewej (według opinii historyków jest to jedyny tego typu zabytkowy obiekt dawnej polskiej sztuki fortyfikacji ziemnej); założenie dworsko-parkowe z końca XIX w. w Kurowie (na zdjęciu po prawej) – dawniej siedziba Narwiańskiego Parku Narodowego oraz Centrum Informacyjno-Edukacyjne parku; kościół w stylu neoromańskim z 1887 r. pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny wraz z murowaną dzwonnicą w Waniewie oraz tradycyjne drewniane zagrody i budynki wiejskie kryte strzechą, wiatraki, kapliczki. Dla turystów atrakcją są przejażdżki łódkami „pychówkami” oraz prywatne Muzeum Archeologiczno-Etnograficzne Władysława Litwińczuka, Muzeum Dziedzictwa Pokoleniowego Leszka Ponińskiego, Muzeum Kapliczek ze zbiorami Ryszarda Niedzielskiego w Surażu i Wczesnośredniowieczna Osada Słowiańska „Nawia”. W parku wyznaczono liczne szlaki piesze, szlak wodny Narwią, miejsca biwakowe, kąpieliska, punkty widokowe oraz udostępniono wędkowanie. Warte odwiedzenia są leżące w pobliżu parku miasta: Choroszcz, Suraż, Łapy i Tykocin, które mają dogodne połączenie autobusowe z Białymstokiem.

W 2002 r. Narwiański Park Narodowy został wpisany na listę terenów chronionych konwencją ramsarską o obszarach wodno-błotnych o międzynarodowym znaczeniu przyrodniczym, a w 2004 r. został włączony do sieci Natura 2000: Obszar Specjalnej Ochrony Ptaków PLB 200001 Bagienna Dolina Narwi oraz Specjalny Obszar Ochrony Siedlisk PLH 200002 Narwiańskie Bagna.

Konwencja ramsarska (ang. Ramsar Convention on Wetlands) – potoczna nazwa układu międzynarodowego dotyczącego ochrony przyrody, który został podpisany 2 lutego 1971 r. podczas konferencji w irańskim kurorcie Ramsar nad brzegiem Morza Kaspijskiego. Konwencja weszła w życie 21 grudnia 1975 r. Pełna jej nazwa brzmi: „Konwencja o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe, zwłaszcza jako środowisko życiowe ptactwa wodnego”. Celem porozumienia jest ochrona i utrzymanie w niezmienionym stanie obszarów określanych jako „wodno-błotne”. Szczególnie chodzi o populacje ptaków wodnych zamieszkujących te tereny lub okresowo w nich przebywające. W czerwcu 2011 r. objęte konwencją ramsarską były 1933 obszary o łącznej powierzchni ponad 189 mln hektarów. Do tej pory podpisało ją 171 państw. Polska ratyfikowała konwencję w 1978 r. Za wdrażanie w Polsce postanowień konwencji ramsarskiej odpowiedzialny jest Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska.

Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000 jest systemem ochrony dziedzictwa przyrodniczego krajów Unii Europejskiej. Celem utworzenia sieci Natura 2000 jest zachowanie zagrożonych wyginięciem siedlisk przyrodniczych oraz gatunków roślin i zwierząt w skali Europy. Podstawą prawną tworzenia sieci Natura 2000 jest dyrektywa Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 r. w sprawie ochrony dzikich ptaków i dyrektywa Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory, które zostały transponowane do polskiego prawa, głównie do ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody. Sieć Natura 2000 tworzą dwa typy obszarów: obszary specjalnej ochrony ptaków (OSO) oraz specjalne obszary ochrony siedlisk (SOO).

Obszar Specjalnej Ochrony Ptaków PLB 200001 Bagienna Dolina Narwi (na zdjęciu po lewj) obejmuje odcinek doliny Narwi o długości około 58 km i szerokości od 300 m do 4 km, między Surażem a Żółtkami. Od Suraża aż do Rzędzian dolina ma naturalny charakter, okresowo zalewanej doliny rzecznej, a Narew jest rzeką wielokorytową. Odcinek ten wypełnia niezwykle bogata mieszanka siedlisk, w której dominują szuwary turzycowe i trzcinowe, zarośla wierzbowe i olsy. Występuje tu co najmniej 28 gatunków ptaków z załącznika I Dyrektywy Ptasiej i 10 gatunków z Polskiej Czerwonej Księgi. Spotkać tu można następujące gatunki: bączek (Ixobrychus minutus), bąk (Botaurus stellaris), błotniak stawowy (Circus aeruginosus), dubelt (Gallinago media), podróżniczek (Luscinia svecica), rybitwa czarna (Chlidonias niger), wodniczka (Acrocephalus paludicola), krwawodziób (Tringa totanus), rycyk (Limosa limosa), kszyk (Gallinago gallinago), błotniak łąkowy (Circus pygargus), derkacz (Crex crex), zielonka (Zapornia parva), cyranka (Spatula querquedula), słowik szary (Luscinia luscinia), brzęczka (Locustella luscinioides), rokitniczka (Acrocephalus schoenobaenus) i trzcinniczek (Acrocephalus scirpaceus).

Specjalny Obszar Ochrony Siedlisk PLH 200002 Narwiańskie Bagna obejmuje swoim zasięgiem dolinę Narwi pomiędzy miejscowościami Suraż i Rzędziany. Cechą charakterystyczną tego obszaru jest przestrzenne przenikanie się ekosystemów lądowych z ekosystemami wodnymi wynikające z wyjątkowo bogatej sieci koryt rzecznych. Jest to najlepiej zachowany w Polsce przykład rzeki anastomozującej (wielokorytowej). Znajduje się tu 9 rodzajów siedlisk przyrodniczych z Załącznika I Dyrektywy Siedliskowej, do najcenniejszych należą: starorzecza, torfowiska i bory bagienne. Stwierdzono tu 11 gatunków zwierząt ujętych w Załączniku II Dyrektywy Siedliskowej, do której należą: czerwończyk nieparek (Lycaena dispar), strzępotek edypus (Coenonympha oedippus), minóg ukraiński (Eudontomyzon mariae), piskorz (Misgurnus fossilis), różanka (Rhodeus sericeus), koza (Cobitis taenia), boleń (Leuciscus aspius), traszka grzebieniasta (Triturus cristatus), kumak nizinny (Bombina bombina), bóbr (Castor fiber) i wydra (Lutra lutra).

GEOLOGIA, GEOMORFOLOGIA, GLEBY I WODY

Dolina Narwi pomiędzy Surażem i Rzędzianami wykształciła się w kompleksie osadów lodowcowych, zajmując centralną część obniżenia w powierzchni wysoczyzn morenowych. Miąższość tych osadów waha się od 117 do 200 m.

Dolina Narwi jest stosunkowo głęboko wcięta w wysoczyzny i zabagniona. Powierzchnia doliny zalega 5-25 m niżej od terenów bezpośrednio przylegających, a jej spadek wynosi zaledwie 0,19%. Dolinę wypełniają torfy, osiągające średnio 1 m miąższości, zalegające na płytkich mułach lub iłach oraz bezpośrednio na piaskach podłoża. Dolina składa się z odcinków rozszerzonych, basenowych i zwężonych przypominających przełomy rzeczne.

Rzeźba parku ukształtowała się podczas zlodowacenia środkowopolskiego. Lodowiec zanikał powierzchniowo, nadbudowując wysoczyzny moreną, a w obniżeniach podłoża pozostawały bryły martwego lodu. Wytopienie się największych brył dało początek dzisiejszej dolinie Narwi. O wytopiskowej genezie doliny świadczy obecność na jej zboczach form pochodzenia glacjalnego: kemów, nisz i dolinek wytopiskowych. Zabagnienie doliny nastapiło po zmianie koryta rzeki z meandrującego na wielokorytowe, które miało miejsce na przełomie okresu atlantyckiego oraz subborealnego (około 4.500 lat temu).

W dolinie i na obszarze parku dominują gleby bagienne. Najczęściej spotykane wśród nich są gleby torfowo-bagienne zajmujące zwarte powierzchnie w środkowej części doliny. Mniejsze znaczenie mają gleby torfowe okresowo podsychające i torfowo-mułowe. Gleby torfowo-murszowe w średnim stopniu zmurszenia występują punktowo. Gleby glejowe właściwe, torfiasto-glejowe i mułowo-glejowe spotykane są w południowej części doliny. Zajmują one położenia na pograniczu torfowisk i zboczy doliny.

Bagna, tereny podmokłe i wody są dominującymi ekosystemami i zajmują około 90% obszaru parku. Dolina jest zasilana przez wody powierzchniowe (cieki wodne i spływy powierzchniowe) i wody wgłębne z poziomu przypowierzchniowego i prawdopodobnie z dwóch poziomów wodonośnych, co przy rozgałęzionych korytach rzeki spowodowało, że wykształcił się tutaj rozległy, wypełniajacy niemal całe dno doliny, ekosystem bagienny z mozaikowym układem rozlewisk, siedlisk bagiennych, zabagnionych i lądowych. Sieć hydrograficzną tworzy Narew oraz Liza, Szeroka Struga, Awissa, Kurówka (dopływy lewe) oraz Kowalówka, Turośnianka i Czaplinianka (dopływy prawe).

ROŚLINNOŚĆ I ZWIERZĘTA

Dominujące powierzchniowo w parku szuwary turzycowiskowe reprezentowane są przez 14 zespołów roślinnych, szuwary trzcinowe – przez 7 zespołów, a roślinność wodna przez 12 zespołów. Poza tym występują tu zbiorowiska łąkowe i ziołoroślowe oraz 2 zespoły zarośli wierzbowych i 4 zespoły leśne. Na grądzikach wśród bagien spotyka się roślinność kserotermiczną. W wielu miejscach zachowała się poprzeczna strefowość zbiorowisk począwszy od zbiorowisk wodnych poprzez immersyjne, z głębokim corocznym zalewem, zbiorowiska emersyjne z roślinnością turzycowo-mszystą aż do strefy olszyn bagiennych, usytuowanych na obrzeżach doliny. Wiele zbiorowisk należy do rzadko spotykanych w kraju. Na bagnach i terenach zabagnionych występuje blisko 200 gatunków roślin naczyniowych, w tym 13 objętych ochroną gatunkową.

Wielkim walorem doliny Narwi i parku jest ornitofauna. W latach 1979-1981 stwierdzono w dolinie obecność 179 gatunków ptaków, w tym 149 gatunków lęgowych. Decyduje o tym powszechne występowanie kilku gatunków dominujących (rokitniczka, potrzos, brzęczka, trzcinniczek, krzyżówka), stanowiących 60% ornitofauny oraz występowanie gatunków charakterystycznych dla doliny, związanych z szuwarami bagiennymi (kropiatka, zielonka, rybitwa czarna, bąk, błotniak stawowy). Dolina Narwi spełnia kryteria, które kwalifikują ten obszar jako ostoję lęgową ptaków wodno-błotnych o znaczeniu międzynarodowym i europejskim. Jest ona rejonem lęgowym ponad 1% populacji europejskiej co najmniej 10 gatunków ptaków, w tym bąka, cyranki, błotniaka stawowego, błotniaka łąkowego, zielonki, kropiatki, derkacza, i dubelta, oraz miejscem rozrodu trzech gatunków ptaków zagrożonych wymarciem w skali światowej – bielika, derkacza i wodniczki.

Na terenie parku występuje około 40 gatunków ssaków. Wśród nich jest niewielka populacja łosia i wydry oraz liczna (260 szt.) bobra. Środowiska wodne doliny są zasobne w ryby, których stwierdzono w parku 22 gatunków. W parku odnotowano m.in. także obecność 13 gatunków płazów.

KULTURA MATERIALNA I TURYSTYKA

Walory kulturowe Narwiańskiego Parku Narodowego to głównie zabytki budownictwa takie jak: reduta obronna „Koziołek”, istniejące do dziś w wielu wsiach tradycyjne drewniane zagrody i budynki wiejskie kryte strzechą, wiatraki, krzyże przydrożne i kapliczki oraz takie elementy krajobrazu jak wysokie kopce siana pozostające na łąkach przez okres zimy. Jedną z największych atrakcji Suraża jest prywatne Muzeum Archeologiczno-Etnograficzne prowadzone przez Wiktora Litwińczuka jako przedsięwzięcia jego ojca – Władysława Litwińczuka, zmarłego w 1992 r. W zbiorach muzeum znajdują zabytki pochodzące z okolic Suraża oraz z doliny Narwi. Wśród eksponatów zobaczyć można m.in. wykopaliska archeologiczne, pochodzące z neolitu: narzędzie myśliwskie, broń oraz przedmioty codziennego użytku; militaria pochodzące z okresu od wczesnego średniowiecza po lata I i II wojny światowej; krzyże i płyty nagrobne; skamieliny oraz czaszki wymarłych zwierząt; dawne przedmioty codziennego użytku oraz zabytki techniki, a także numizmaty, dokumenty, mapy i meble.

W obrębie parku znajduje się kładka Śliwno-Waniewo przez rzekę Narew (na zdjęciu po lewej), o długości około 1.100 m, łącząca wsie Waniewo i Śliwno. Kładka została oddana do użytku w 2009 r. jako obiekt turystyczny i dydaktyczny. Prowadzi nią ścieżka dydaktyczna rozciągająca się nad rozlewiskami i bagnami Narwi. Zamontowano przy niej tablice informacyjne i postawiono wieżę widokową. Mogą z niej korzystać zarówno piesi, jak i rowerzyści, a część trasy pokonuje się na platformach pontonowych. W okolicach kładki gniazdują liczne ptaki. Kładka i wieża widokowa są dobrym miejscem do obserwacji ptactwa.

Swoistą atrakcją pobytu w Narwiańskim Parku Narodowym jest przejażdżka tradycyjnymi łódkami „pychówkami” (na zdjęciu po prawej), trasą o długości około 90 km, biegnącą wokół parku. Łodzie te wykorzystywano do łowienia ryb i do przewozu siana. Siedzibą dyrekcji parku przez 20 lat był pochodzący z XIX w. dwór w Kurowie, później została nią „Młynarzówka”. We dworze było jednak za mało miejsca do prowadzenia skutecznej i całorocznej edukacji ekologicznej, z tego powodu działalność parku skupiała się głównie na prowadzeniu zajęć terenowych w okresie letnim. W „Młynarzówe” znajduje się Ośrodek Edukacji Ekologicznej powstały w pochodzącym z 1925 r. domu młynarza. Składa się z wyremontowanego zabytkowego budynku oraz dobudowanej części ekspozycyjnej. W ośrodku znajdują się m.in. pracownie edukacyjne, punkt informacji turystycznej, sala konferencyjno-kinowa oraz ekspozycja przyrodnicza. Odwiedzający mogą obejrzeć film o genezie powstania doliny Narwi, zapoznać się z systemem rzeki anastomozującej (wielokorytowej) na multimedialnej makiecie. Niewątpliwą atrakcją jest duże akwarium z rybami zamieszkującymi wody Narwi. Diorama przyrodnicza prezentuje zbiorowiska występujące w parku. Przedstawiona została również ornitofauna parku, życie bobrów oraz bezkręgowców. Warto też zobaczyć groblę i przyczółki nieistniejącego już mostu na przedwojennej, starej drodze Białystok – Warszawa w okolicy Kurowa.