BIEBRZAŃSKI PARK NARODOWY
Biebrzański Park Narodowy, utworzony w 1993 r. w celu ochrony największych w Polsce i jednych z większych w Europie torfowisk niskich, które gdzie indziej zostały już bezpowrotnie zniszczone. Obejmuje znaczną część Kotliny Biebrzańskiej i Biebrzę prawie na całej długości. Jest rozciągnięty wzdłuż rzeki Biebrza, obejmując największy i najbardziej naturalny w Europie kompleks torfowisk niskich, z kilkumetrową warstwą torfu i z niewielkim udziałem torfowisk przejściowych i wysokich. Klimat z długą, mroźną zimą, późnowiosennymi oraz wczesnojesiennymi przymrozkami, częstymi mgłami; skrócony okres wegetacyjny. Jej szeroka dolina ma przewężenia w okolicach Sztabina i Osowca. Siedziba Parku znajduje się w Osowcu-Twierdzy w gminie Goniądz.
W 1989 r. staraniem Towarzystwa Biebrzańskiego powstaje Biebrzański Park Krajobrazowy, obejmujący tereny basenów biebrzańskich – dolnego i środkowego. W 1993 r. nastąpiło przekształcenie parku krajobrazowego w park narodowy. W 1995 r. wpisano park na listę wodno-błotnych obszarów chronionych Konwencją Ramsar. W 2010 r. włączono park w całości do spisu ostoi ptaków IBA prowadzonego przez BirdLife International – międzynarodową organizację pozarządową zajmującą się ochroną ptaków oraz ich siedlisk.
Na terenie Biebrzańskiego Parku Narodowego spotyka się zbiorowiska wodne, bagienne, torfowiskowe, szuwary, a także zbiorowiska leśne (olsy, brzeziny, łęgi). Szczególnie cenna jest duża grupa zbiorowisk mechowiskowych, zawierających liczne gatunki rzadkie i reliktowe (brzoza niska, wierzba lapońska, gnidosz królewski), zanikające w innych częściach kraju. Szata roślinna odznacza się ogromną różnorodnością, wysokim stopniem naturalności i obecnością wielu rzadkich gatunków, jak storczyki (storczyk krwisty, obuwik pospolity, podkolan biały, kruszczyk rdzawoczerwony, kruszczyk szerokolistny, tajęża jednostronna), rosiczki (rosiczka okrągłolistna, rosiczka długolistna), widłaki (jałowcowaty, goździsty, wroniec).
W parku zachowała się bardzo zróżnicowana roślinność, wyrosła zgodnie z naturalnymi warunkami środowiska. Wyróżniono aż 45 zespołów roślinnych, w tym niemal wszystkie spotykane w Polsce zbiorowiska wodne, bagienne i torfowiskowe, 7 zespołów roślinnych o charakterze borealnym (właściwych dla obszarów północnych), jak: zarośla brzozy niskiej, bór sosnowy z turzycą strunową w runie, las świerkowo-sosnowy. Spośród stwierdzonych około 680 gaunków roślin naczyniowych 82 są objęte ochroną gatunkową bądź znajdują się na liście gatunków rzadkich, wymierających, zagrożonych, 17 gatunków to rośliny borealne i relikty glacjalne, jak: brzoza niska, wierzba lapońska, gnidosz królewski, skalnica torfowiskowa, turzyca strunowa, 8 gatunków mszaków.
Zachowała się również naturalna strefowość zbiorów roślinności. Wyróżnia się 4 strefy poprzeczne i 3 ciągnące się wzdłuż rzeki. Bezpośrednio do rzeki przylega strefa zespołów szuwarowych, a za nią rozciąga się rozległa strefa turzycowisk. Poza zasięgiem wód wylewowych znajduje się strefa mechowisk, a na krańcu kotliny, najdalej od rzeki, rosną zbiorowiska olszu bagiennego. Wzdłuż rzeki wyróżniamy strefę torfową, poniżej mułowo-torfową, a w dolnej części doliny strefę mułową i madową. Naturalne umiejscowienie zbiorów roślinności zachowane w Biebrzańskim Parku Narodowym jest swoistym wzorcem, do którego przyrównuje się stopień naturalności zbiorów roślinności w innych dolinach rzek nizinnych.
Biebrzański Park Narodowy to również wyjątkowa w skali europejskiej ostoja ptaków wodnych i błotnych. Znajduje tu schronienie 266 gatunków ptaków lęgowych, żerujących, a także wypoczywających w czasie corocznych wędrówek. Spośród 56 gatunków uznanych w Polsce za zagrożone 21 gnieździ się w parku, m.in. bielik, orzeł przedni, orlik grubodzioby, gadożer, puchacz oraz kaczki: rożeniec, świstun, podgorzałka.
Najbardziej charakterystyczne gatunki lęgowe dla doliny Biebrzy to: bojownik batalion, 4 gatunki bekasów, w tym dubelt i sporadycznie lęgowy bekasik, kulik wielki, biegus zmienny, żuraw, mewa mała, 5 gatunków rybitw, w tym białoskrzydła i białowąsa, puchacz, orlik krzykliwy. Dla wodniczki Bagna Biebrzańskie mają znaczenie wyjątkowe – być może od utrzymania biebrzańskich turzycowisk w stanie niezmienionym zależeć będzie istnienie tego gatunku. Badania biologii i liczebności tego gatunku trwają tu do dziś. Kotlina Biebrzy jest jednym z nielicznych miejsc w Polsce, gdzie można jeszcze spotkać cietrzewia i sowę błotną.
Na Bagnach Biebrzańskich gniazduje wiele gatunków ptaków związanych ze środowiskiem bagiennym. Występują tu izolowane stanowiska lęgowe gatunków borealnych, a także gatunków, których centrum zasięgu geograficznego znajduje się w strefach tajgi i tundry. Ponadto Kotlina Biebrzańska ma ogromne znaczenie dla wielu gatunków ptaków żerujących oraz wypoczywających w czasie corocznych wędrówek. Dla ptaków siewkowatych, wymagających rozległych, podmokłych obszarów, Biebrza stanowi jedną z najważniejszych ostoi w Europie Środkowej i Zachodniej.
Szczególne jest znaczenie parku dla ptaków związanych ze środowiskiem wodnym. Dla wielu z nich (np. dla wodniczki, dubelta, bekasika, bataliona, mewy białej, cietrzewia) park jest najważniejszym w Europie obszarem lęgowym, ponieważ w miarę ubytku bagien tracą one podstawę swego bytu. Bagna Biebrzańskie są jedyną ostoją zapewniającą trwałość populacji tych gatunków w Europie. Z tego ważnego powodu obszar parku biebrzańskiego został objęty międzynarodową konwencją chroniącą obszary błotne i lęgowiska ptaków Ramsar.
Bogatą faunę parku reprezentują: łoś euroazjatycki (ostoja chroniona od utworzenia w 1957 r. rezerwatu ścisłego), jeleń szlachetny, sarna, dzik, zając szarak, wilk, lis, bóbr europejski, jenot, borsuk, tchórz zwyczajny, kuna leśna, gronostaj, łasica, wydra europejska. Ponadto żyje tu 17 gatunków drobnych ssaków, a wśród nich najliczniejsze i najbardziej rozpowszechnione są: orzesznica, ryjówka malutka, badylarka, nornik północny i smużka oraz wiele gatunków bezkręgowców (motyli, pająków, gadów i płazów). W wodach Biebrzy żyje około 36 gatunków ryb, m.in. szczupak, sum, węgorz, a także typowe dla pogórza kleń i brzana.
Biebrzański Park Narodowy jest też oczywiście atrakcyjnym rejonem turystycznym. Na terenie parku wytyczono wiele tras dla turystów pieszych oraz 2 szlaki wodne. Są pola namiotowe, jest wypożyczalnia sprzętu wodnego i punkt informacji turystycznej, a główny punkt dojazdowy stanowi Osowiec, mający bezpośrednie połączenie kolejowe z Warszawą, Białymstokiem, Ełkiem i Grajewem.
POŁOŻENIE I POWIERZCHNIA
Biebrzański Park Narodowy obejmuje dolinę Biebrzy począwszy od ujścia Niedźwiedzicy do Biebrzy, a skończywszy na ujściu Biebrzy do Narwi. Niemal cały bieg Biebrzy znajduje się na terenie parku (ok. 155 km). Ochronę tego terenu zapoczątkowano w latach międzywojennych, tworząc dwa rezerwaty: „Czerwone Bagno” (w zmienionych granicach istniejący do dziś) oraz „Grzędy”.
Biebrzański Park Narodowy położony jest w północno-wschodniej części Polski, w obecnym województwie podlaskim. Jest to największy park narodowy w Polsce o powierzchni 59.223 ha. Obszary leśne w parku zajmują 15.544 ha, grunty rolne – 18.180 ha, a nieużytki – słynne Bagna Biebrzańskie, w rzeczywistości najbardziej cenne przyrodniczo ekosystemy – 23.428 ha. Wokół parku utworzono otulinę o powierzchni 66.824 ha. Ochronie ścisłej podlega obszar 5.075 ha, w tym dawny rezerwat „Czerwone Bagno” o powierzchni 2.569 ha, który po II wojnie światowej był jedyną naturalną ostoją łosia w Polsce.
To włośnie tu przetrwało zaledwie kilka-kilkanaście, ostatnich wtedy, osobników łosia. Sto lat temu nad Biebrzę przyjechał prof. Władysław Szafer – wybitny botanik i pionier ochrony przyrody w Polsce, który zanotował: „Stanowisko naturalne łosia – 8 do 10 sztuk”. To on uświadomił opinii publicznej, że aby ocalić łosia, trzeba chronić jego miejsca bytowania. Dzięki jego staraniom w 1925 r. powstał rezerwat przyrody „Czerwone Bagno” – jeden z pierwszych w Polsce. Wizja profesora była dalekowzroczna, a z biebrzańskich łosi odbudowała się cała populacja łosia w Polsce.
Ze względu na niespotykane w Europie tereny bagienno-torfowe oraz bardzo zróżnicowaną faunę, a w szczególności bogaty świat ptaków, park został umieszczony w 1995 r. na liście wodno-błotnych obszarów chronionych Konwencją Ramsar.
Konwencja ramsarska (ang. Ramsar Convention on Wetlands) – potoczna nazwa układu międzynarodowego dotyczącego ochrony przyrody, który został podpisany 2 lutego 1971 r. podczas konferencji w irańskim kurorcie Ramsar nad brzegiem Morza Kaspijskiego. Konwencja weszła w życie 21 grudnia 1975 r. Pełna jej nazwa brzmi: „Konwencja o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe, zwłaszcza jako środowisko życiowe ptactwa wodnego”. Celem porozumienia jest ochrona i utrzymanie w niezmienionym stanie obszarów określanych jako „wodno-błotne”. Szczególnie chodzi o populacje ptaków wodnych zamieszkujących te tereny lub okresowo w nich przebywające. W czerwcu 2011 r. objęte konwencją ramsarską były 1933 obszary o łącznej powierzchni ponad 189 mln hektarów. Do tej pory podpisało ją 171 państw. Polska ratyfikowała konwencję w 1978 r. Za wdrażanie w Polsce postanowień konwencji ramsarskiej odpowiedzialny jest Generalny Dyrektor Ochrony Środowiska.
GEOLOGIA I GEOMORFOLOGIA
Biebrzański Park Narodowy obejmuje znaczną część Kotliny Biebrzańskiej – wielkiego obniżenia terenu o długości ponad 100 km. Wypełnia ją kilkumetrowa warstwa torfu. Jest to największy i najbardziej naturalny w Europie Środkowej kompleks torfowisk o powierzchni około 90.000 ha. Dolina Biebrzy jest otoczona ze wschodu, południa i zachodu przez wysoczyzny morenowe – Białostocką, Kolneńską i Wysokomazowiecką – utworzone podczas zlodowacenia środkowopolskiego. Na północy Dolina sąsiaduje z Sandrem Augustowskim i Grajewskim uformowanymi podczas ostatniego zlodowacenia – Bałtyckiego. W Dolinie Biebrzy wyróżnia się trzy odrębne jednostki geomorfologiczne zwane basenami: Północny obejmujący dolinę na wschód od Sztabina, Środkowy – od Sztabina do Osowca i Południowy od Osowca do ujścia Biebrzy do Narwi.
Basen Północny, zwany też Basenem Górnym Biebrzy obejmuje 40-kilometrowy odcinek doliny o szerokości 1-3 km. Złoża torfu osiągają tu miąższość 3-6 m i miejscami są podścielone gytią. Cechą charakterystyczną rzeźby terenu Basenu Górnego jest obecność ostańców morenowych.
Basen Środkowy ma kształt zbliżony do trapezu o wymiarach 20 × 40 km. Jest to kompleks torfowisk o powierzchni około 45.000 ha i miąższości torfu 1-3 m. W północnej jego części pod złożami torfu zalega piasek i żwir, a w południowej osady wodne i glina. Basen Środkowy wyróżniają otoczone torfowiskami rozległe piaszczyste wydmy ukształtowane w wyniku procesów eolitycznych. Kanał Augustowski, Woźnawiejski, Rudzki (wybudowane w pierwszej połowie XIX w.) znacznie zmieniły układ hydrologiczny tej części doliny, powodując trwałe obniżenie poziomu wód gruntowych i przesuszenie torfowisk.
Basen Południowy, najbardziej naturalny w dolinie Biebrzy, zwany też Basenem Dolnym Biebrzy ma kształt rynny o długości 30 km i szerokości 12-15 km. Torfowiska o miąższości torfu 1-2 m zajmują tu powierzchnię około 21.000 ha. Charakteryzuje się obecnością pasa wydm w części północno-wschodniej oraz niewielkich wyniesień mineralnych (wydm, grądzików). Wzdłuż koryta rzeki rozciąga się strefa mułowa szerokości 1-2 km z licznymi starorzeczami i zakolami.
WODY
Rzeka Biebrza bierze swój początek u podnóża Wzgórz Sokólskich, na południe od miejscowości Nowy Dwór, na wysokości 157,5 m n.p.m. Początkowo Biebrza płynie przez obszar wysoczyzny w kierunku północnym, w wąskiej dolinie o licznych zakolach. Po opuszczeniu wysoczyzny wypływa na obszerną pradolinę, zwaną Kotliną Biebrzańską. Tutaj wpływa do Biebrzy pierwszy prawy dopływ – rzeka Nurka. Na obszarze Basenu Górnego rzeka Biebrza przyjmuje ogólny kierunek zachodni. Szerokość doliny w tym miejscu ma do 4-5 km. Na tym odcinku jest zasilana przez lewobrzeżne dopływy spływające z obszaru wysoczyzny (rzeka Sidra, Kropiwna, Kamienna) oraz dopływy prawobrzeżne spływające z terenu Sandru Augustowskiego (rzeka Niedźwiedzica, Lebiedzianka z jej dopływem Jastrzębianką). Następnie rzeka Biebrza skręca na południowy zachód, gdzie płynie przez przewężony odcinek doliny o szerokości do 2 km. W okolicach Sztabina Biebrza wypływa na rozległy obszar Basenu Środkowego, gdzie szerokość doliny wynosi od 15 do 30 km. W środkowym biegu Biebrza jest zasilana przez rzekę Nettę i Ełk z jej dopływem Jegrznią. Tutaj uchodzi największy lewy dopływ Biebrzy – Brzozówka, płynąca zabagnioną doliną z Wysoczyzny Białostockiej. Pozostałe lewobrzeżne dopływy to niewielkie cieki spływające z obszaru wysoczyzny: Biebła, Boberka i Czarna Struga. Biebrza płynie w kierunku południowo-zachodnim, lewym skrajem doliny, wzdłuż krawędzi wysoczyzny. Pod Goniądzem rzeka Biebrza płynie w kierunku zachodnim, zatacza szeroki łuk i dalej w kierunku południowym. Poniżej Osowca do Biebrzy uchodzi Kanał Rudzki i wypływa ona na obszar Basenu Dolnego. Początkowo Biebrza płynie środkiem doliny, a następnie zachodnim jej skrajem, wzdłuż krawędzi Wysoczyzny Kolneńskiej. Jej lewy brzeg stanowi natomiast rozległa bagienna dolina. Na tym odcinku uchodzi do Biebrzy Klimaszewnica i Wissa oraz lewostronny dopływ Kosódka. W dolnym biegu Biebrza jest kręta i tworzy liczne boczne koryta oraz starorzecza. Ujście rzeki Biebrzy do Narwi znajduje się w okolicy wsi Ruś, na wysokości 99,6 m n.p.m. Powierzchnia zlewni Biebrzy wynosi 7.057,4 km², a długość rzeki to 162,8 km (w tym 156,5 km w granicach Biebrzańskiego Parku Narodowego). Oznacza to, że źródła Biebrzy znajdują się poza Parkiem.
Rzeka Biebrza stanowi główną oś hydrologiczną parku. System rzeczny rzeki Biebrzy charakteryzuje się dużą asymetrią. Prawobrzeżne dorzecze jest bardziej rozwinięte i stanowi 75,5% całości, natomiast część lewobrzeżna jedynie 24,5%. Jest to rzeka o typowo nizinnym charakterze z niskimi spadkami (średni spadek zwierciadła wody Biebrzy od źródeł do ujścia wynosi 0,36‰, natomiast na obszarze doliny jest o połowę mniejszy – 0,15‰), silnie meandrująca z licznymi zakolami i starorzeczami. Szerokość koryta Biebrzy wynosi od kilku metrów w Basenie Północnym do kilkunastu w jej dolnym biegu. Dolina Biebrzy zasilana jest zarówno wodami powierzchniowymi, jak też wodami podziemnymi: naporowymi z dna doliny oraz wypływającymi z rozciętych warstw wodonośnych wysoczyzn morenowych otaczających dolinę. Sposób zasilania wodą, a także jej trofizm decydują o charakterze siedlisk parku.
Odpływ rzeki Biebrzy charakteryzuje się sezonowością. Charakterystyczne są wysokie wiosenne stany wód będące wynikiem wód roztopowych, które powodują rozległe zalewy doliny Biebrzy. Natomiast w okresie letnio-jesiennym obserwujemy głębokie niżówki, spowodowane stratami na ewapotranspirację. Dolina Biebrzy cechuje się największą w Polsce pojemnością retencyjną wynoszącą 500 mln m³ – porównywalną do pojemności największych w kraju zbiorników wodnych.
W XIX i XX w. przeprowadzono szereg prac hydrotechnicznych i melioracyjnych, które zmieniły obraz sieci hydrograficznej w dolinie Biebrzy. Zmiany te wynikały z regulacji koryt rzecznych, budowy sztucznych cieków (kanałów) oraz sieci rowów melioracyjnych mających na celu odwodnienie i osuszenie torfowisk. Pierwszym obiektem hydrotechnicznym zmieniającym stosunki wodne był Kanał Augustowski, wybudowany w latach 1823-1838 do celów żeglugowych. Poniżej śluzy w Sosnowie trasa kanału biegnie przez otulinę i park, wykorzystując skanalizowane koryto rzeki Netty aż do ujścia do Biebrzy w Dębowie. Kanał Augustowski budowany był głównie jako transportowa droga wodna łącząca Wisłę i Narew z Niemnem. Swoją podstawową funkcję, głównie jako szlak spławu drewna, spełniał do czasów międzywojennych. Po II wojnie światowej zaczęto go traktować jako szlak turystyki wodnej.
ROŚLINNOŚĆ I ZWIERZĘTA
Szata roślinna parku odznacza się dużą różnorodnością, wysokim stopniem naturalności i obecnością wielu rzadkich gatunków. Sprzyjające warunki rozwoju znajdują tu rośliny pochodzenia północnego i relikty glacjalne, reprezentowane przez 17 gatunków roślin naczyniowych m.in.: brzozę niską, wierzbę lapońską, wełnianeczkę alpejską, gnidosza królewskiego, skalnicę torfowiskową, turzycę strunową i 8 gatunków mszaków. Dotychczas w dolinie Biebrzy stwierdzono występowanie ponad 920 gatunków roślin naczyniowych, z których 67 jest objętych prawną ochroną gatunkową w Polsce, zaś 45 znalazło się na „Czerwonej Liście Roślin Naczyniowych Zagrożonych w Polsce” jako gatunki ginące bądź zagrożone wyginięciem (m.in. kosaciec bezlistny, szachownica kostkowata, fiołek torfowy, wełnianeczka alpejska i wierzba borówkolistna).
Według dotychczasowych danych w dolinie Biebrzy występują zbiorowiska 73 zespołów roślinnych, w tym niemal wszystkie zbiorowiska siedlisk wodnych, bagiennych i torfowych spotykane w Polsce. Szczególnie cenna jest duża grupa zbiorowisk turzycowo-mszystych i mechowiskowych, w których licznie spotyka się gatunki zanikające w innych częściach kraju. Wyrazem borealnych wpływów klimatycznych jest obecność 7 zespołów roślinnych o borealnym charakterze, m.in.: zarośli brzozy niskiej, mechowiska złocieńcowego z wełnianeczką alpejską, boru sosnowego z turzycą strunową, olsu świerkowo-olszowego.
Ogromnym walorem doliny Biebrzy jest zachowana dwukierunkowa strefowość ekologiczna tj. poprzeczna i podłużna strefowość siedliskowo – roślinna uwarunkowana różnymi stosunkami hydrologicznymi. Najlepiej wykształcona jest ona w Basenie Dolnym doliny Biebrzy i dość ewidentnie w Basenie Środkowym. Niezwykle interesujące pod względem bogactwa są liczne wyspy mineralne („Grądy”, „Grądziki”).
Na terenie Biebrzańskiego Parku Narodowego znajduje się obszar ochrony ścisłej „Czerwone Bagno” (dawniej rezerwat ścisły), przez który prowadzi kilka szlaków turystycznych, a także ścieżka edukacyjna „Czerwone Bagno” zakończona platformą widokową, z której można podziwiać panoramę.
W samym środku Europy do dziś zachował się prawie pierwotny obszar bagienny, dziki i słabo zaludniony, miejscami wręcz bezludny. W środkowym basenie Biebrzy już w okresie międzywojennym istniały dwa rezerwaty przyrody „Czerwone Bagno” (utworzony w 1926 r. w celu ochrony zagrożonych wyginięciem łosi) i „Grzędy” (mający służyć zachowaniu fragmentu naturalnego drzewostanu). Zostały one połączone w 1981 r., a powierzchnia obszaru chronionego wzrosła do 11.629,75 ha. Występują tu regularne wały wydmowe zwane „grzędami” i „grądami”.
W 1987 r. powstało Towarzystwo Biebrzańskie, którego pierwszym prezesem był prof. Adam Pałczyński – propagator środowiska biebrzańskiego. Propagatorką tych terenów i działaczką na rzecz zachowania resztek naturalnych ekosystemów Polski była prof. Simona Kossak – autorka codziennych audycji (Dlaczego w trawie piszczy) emitowanych w Radio Białystok. Istniejące rezerwaty oraz działalność wspomnianego Towarzystwa doprowadziły do utworzenia w 1989 r. Biebrzańskiego Parku Krajobrazowego, który w 1993 r. został przekształcony w Biebrzański Park Narodowy. Z chwilą utworzenia parku narodowego „Czerwone Bagno” stało się strefą ochrony ścisłej. Tereny bagien i lasów nie tylko są ostoją zwierząt, ale także udzielały schronienia uczestnikom powstań narodowych i walk partyzanckich.
Obszar ochrony ścisłej „Czerwone Bagno” oddalony od zalewisk, mokradeł, grzęzawisk nadrzecznych rzeki Biebrzy ma odmienny charakter, ponieważ tworzy torfowiska wysokie porośnięte karłowatym drzewostanem, co stanowi doskonałą ostoję dla zwierząt; szczególnie dla największego współcześnie żyjącego, rzadkiego i chronionego ssaka kopytnego – łosia, a także jelenia i sarny. Na terenach dawnego rezerwatu żyją w warunkach naturalnych liczne watahy wilków. Ponadto tereny te doskonale nadają się na lęgowiska i gniazdowiska dla ptaków: bielika, orła przedniego oraz orlika krzykliwego będących pod całkowitą ścisłą gatunkową ochroną zwierząt.
Cennym walorem obszaru ochrony ścisłej „Czerwone Bagno” są nie tylko naturalne warunki siedliskowe zwierząt, ale również unikalna szata roślinna. Przez dawny rezerwat prowadzi kilka znakowanych szlaków turystycznych oraz 700-metrowa ścieżka dydaktyczna. Ścisłą ochroną objęto następujące gatunki roślin: brzoza niska (krzew silnie rozgałęziony z gatunku roślin wieloletnich, osiągający wysokość do 2 m, bardzo rzadki w Polsce), goryczka wąskolistna (gatunek autochtoniczny we florze roślin naczyniowych Polski), kruszczyk błotny (roślina dość rzadka w Polsce), rosiczka okrągłolistna (roślina owadożerna, występuje w stanie dzikim w Polsce), storczyk szerokolistny, skalnica torfowiskowa (roślina z rodziny skalnicowatych, gatunek wymierający, zagrożony).
Dolina Biebrzy jest unikatową w skali Europy enklawą dla ptaków wodno-błotnych. Obserwowano tu dotychczas 271 gatunków ptaków, w tym 181 gatunków jako lęgowe. Spośród 56 gatunków uznanych w Polsce za ginące lub zagrożone wyginięciem 17 gnieździ się w parku, np.: dubelt, wodniczka, rybitwa czarna, rybitwa małoskrzydła, orlik grubodzioby. Dla niektórych z nich Bagna Biebrzańskie są jedną z ostatnich ostoi gwarantujących utrzymanie się ich populacji w Europie Środkowej. Dla wielu grup fauny dane są wciąż niekompletne i wymagają uzupełnienia. Na obszarze parku stwierdzono występowanie 48 gatunków ssaków w tym 10 gatunków nietoperzy i rzadką w Polsce popielicę, 12 gatunków płazów, 5 gatunków gadów i 37 gatunków ryb. Fauna bezkręgowców jest słabo poznana. Jak dotąd zarejestrowano tu występowanie: 788 gatunków motyli, 699 gatunków chrząszczy, 450 gatunków pająków oraz 339 gatunków bezkręgowców z innych grup systematycznych.
ZAGROŻENIA
Głównym zagrożeniem walorów przyrodniczych parku jest odwodnienie terenu i zaniechanie ekstensywnego użytkowania łąk bagiennych. Pierwsze z wymienionych powoduje przesuszenie torfowisk i ich mineralizację oraz zmianę roślinności w kierunku charakterystycznej dla siedlisk bardziej suchych. Zaniechanie wypasu bydła oraz wykaszania zbiorowisk turzycowych i turzycowo-mszystych przez miejscowych rolników (właścicieli gruntów) umożliwia ekspansję zakrzaczeń i roślinności drzewiastej. W celu zahamowania sukcesji oraz utrzymania cennych, przejściowych jej stadiów stosuje się w ograniczonym zakresie ochronę czynną. W związku z tym, iż w posiadaniu prywatnych właścicieli znajduje się 46% powierzchni parku funkcjonowanie gospodarki rolnej zgodnej z ustalonymi celami ochrony jest szczególnie istotne dla parku.
TURYSTYKA
Na terenie Biebrzańskiego Parku Narodowego udostępniono szlak wodny rzeką Biebrzą (135 km) i Jegrznią z Rajgrodu, oznakowano 14 lądowych szlaków turystycznych (o łącznej długości – 419,8 km) oraz szlak rowerowy (19,5 km). Na kilku z nich wybudowano wieże i pomosty widokowe oraz położono kładki, ułatwiające przejście po grząskim terenie. W pobliżu Dyrekcji BPN, przy stacji kolejowej Osowiec zlokalizowany jest Terenowy Ośrodek Edukacyjny wyposażony w wieże widokowe, pomosty obserwacyjne, kładki i tablice informacyjne. Pola biwakowe w Osowcu, Barwiku i Grzędach posiadają wiaty turystyczne. Najlepiej zagospodarowane jest pole biwakowe w Osowcu wyposażone w toalety i prysznice, sezonowo czynne są 4 pokoje 2 i 3 osobowe. Chętni mogą skorzystać z wypożyczalni sprzętu wodnego (25 kajaków i 4 łodzie kanadyjki). Najatrakcyjniejsze pod względem przyrodniczym są szlaki w okolicach leśniczówki Barwik oraz w pobliżu leśniczówki Grzędy (niebieski, czerwony, zielony). Z myślą o turystach, w leśniczówce Grzędy przygotowano 6 pokoi dwu i trzyosobowych, 2 łazienki z prysznicami i ciepłą wodą oraz aneksem kuchennym (lodówka, kuchenka gazowa, naczynia), gdzie samodzielnie można przygotować posiłki.
Największą grupę wśród turystów stanowią uczestnicy spływów, obserwatorzy ptaków z Europy Zachodniej oraz uczniowie szkół podstawowych i średnich. Przeszkolono 40 przewodników po BPN przygotowanych do obsługi grup szkolnych oraz turystów zachodnich (jęz. angielski i niemiecki). W rejonie parku funkcjonuje 66 gospodarstw gościnnych.